Burgemeester Congres Orthodoxie versus Fundamentalisme

Toespraak burgemeester Jan van Zanen

Utrecht, Hogeschool Domstad, 17 januari 2017

Dank u wel, mevrouw Van Dijk, dames en heren, dat u bent gekomen ondanks de stroomstoring in Amsterdam, en dat u met mij en de volgende inleider uw middageten nog even wilt uitstellen.

Zeer bemoedigend dat u als specialisten op het gebied van godsdienstwetenschap een congres als dit hebt bijeengeroepen. En er op die manier toe bijdraagt ons als samenleving weerbaarder te maken tegen de radicalisering en het fundamentalisme - als ik dit woord in dit gezelschap mag gebruiken - waarmee we ons zien geconfronteerd. Vandaag en morgen uw congres en over een week hier in Utrecht de jaarlijkse bijeenkomst van 'In vrijheid verbonden'. Bijeenkomsten waarmee koningin Beatrix ooit is begonnen, met tot doel vertegenwoordigers van levensbeschouwelijke stromingen met elkaar te laten kennismaken. Inmiddels kennen de deelnemers elkaar en zijn deze bijeenkomsten uitgegroeid tot een waarde(n)volle traditie. Hier in Utrecht zijn we afgelopen najaar begonnen met een taskforce die het gemeentebestuur adviezen gaat geven over de aanpak van fundamentalisme en radicalisering.

Eén van de leden van de taskforce, historica Beatrice de Graaf, gaf afgelopen week in een masterclass nog haar analyse. Misschien is er maar één manier om jongeren structureel van onverdraagzame en gewelddadige ideeën weg te houden. Namelijk het geven van (relevante) informatie aan onze kinderen en jongeren, consequent en langdurig. Wat dit betreft sluit ik me bij haar aan. Veel staat of valt met het verspreiden van kennis.

Dat is niet altijd makkelijk. Een jonge imam, door de Vlaamse overheid ingezet als 'hoofd deradicalisering', vertelde onlangs in een interview (10 januari in Trouw) hoe moeilijk dat is, alleen al doordat jongeren maar zo weinig lezen. Weinig lezen maakt je kwetsbaar, zeker als je de magneet oplaadt met gevoelens van onrecht, uitsluiting en discriminatie. Wij-zijdenken ligt dan op de loer.

Reden om onze kinderen en jongeren, welke levensovertuiging ze ook hebben, welke achtergrond ze ook hebben, te blijven - mag ik het zo zeggen - bestoken met feiten en met een boodschap van gematigdheid en verzoening. 'Enige mildheid' is in dit verband mijn favoriete omschrijving. Met name in de sociale media, dwars door alle informatiebubbels heen. Hoe veel geduld dat ook vraagt.

Terecht heeft u de rol van het onderwijs gekozen als één van de thema's van uw congres. Zelf ben ik elke keer weer onder de indruk van de prestaties die leerkrachten op ons basis- en middelbare scholen leveren. Niet alleen bij de overdracht van kennis, maar ook als het er om gaat kinderen en jongeren kritisch en genuanceerd te leren denken en open te laten staan voor de levensovertuiging van anderen. En ik zie ook de goede wil bij kinderen en jongeren uit uiteenlopende culturen, om er op school en in de klas samen iets moois van te maken. Ze communiceren op geheel eigen wijze, maar toch. Wetenschappers zoals u zijn van grote waarde om de leerkrachten op onze scholen van de nodige munitie te voorzien om deze stevige basis nog verder te versterken.

Persoonlijk denk ik dat dat alleen maar succes kan hebben als we er (in de woorden van één van de sprekers van dit congres) in slagen (en ik citeer) "om een taal te spreken die bruggen slaat met anderen, en niet ons tegen anderen opzet.” De stelling van de heer Mock (ik begrijp dat hij er helaas niet is vanwege zijn gebroken pols) is me als democraat, openbaar bestuurder en als vertegenwoordiger van alle Utrechters uit het hart gegrepen. En ik hoop dat deze geest van respect, gedeeld perspectief, maar ook strijdvaardigheid, uw congres zal blijven kleuren. Dank u wel voor uw komst en zet het goede werk voort.