Burgemeester Dodenherdenking 2019

Toespraak burgemeester Jan van Zanen

Utrecht, Domplein, 4 mei 2019

Op 14 mei 1940 daalde er een zwarte wolk op Utrecht neer. Op die middag viel uit de hemel boven Utrecht een wolk van tot gruis verbrandde ondefinieerbare stofdeeltjes. Ontstaan door het verwoestende bombardement op Rotterdam. Die wolk verduisterde op dat moment de zon boven Utrecht. En met dat gruis daalde vanaf dat moment de nazi-ideologie als een zwarte wolk op onze stad neer. Een wolk die Utrecht 5 jaar lang in duisternis zou hullen. Hoewel de eerste oorlogsjaren betrekkelijk rustig verliepen werd vanaf het begin af aan de vernietiging van het Joodse volk administratief voorbereid en begonnen de stoottroepen van de NSB een klimaat te scheppen van angst, onderdrukking en terreur. Een klimaat waarin er maar ruimte was voor één stem: die van de bezetter.

Wat een contrast met de open samenleving die Nederland al eeuwenlang was - en dat nog altijd is. Een samenleving gericht op samenwerken, overleg en waarin iedereen een stem heeft. Dit jaar staan we stil bij de invoering van het Algemeen Kiesrecht 100 jaar geleden. We zijn ons bewust van de strijd die hiervoor is gevoerd. Een stem laten gelden is een groot goed en niet vanzelfsprekend. In de oorlogsjaren was er van verkiezingen geen sprake. De democratie stond buitenspel. Het open huis van de democratie werd een gesloten nazi-bolwerk, gericht op het vernederen, isoleren, vervolgen en vernietigen van Joden, Sinti, Roma en allerlei andere groepen die niet pasten binnen de nazi-ideologie. Het open en vrije debat, met ruimte voor allerlei stemmen, verstomde. Het Utrechts gemeentebestuur werd aan banden gelegd en gemuilkorfd. Het communistische raadslid Bastiaanse moest eind 1940 vertrekken en daarna ook mevrouw Ossendrijver-Jacobs, SDAP-raadslid van Joodse komaf. Het recht op vrije vergadering werd opgeheven. Er was geen mogelijkheid om in een publieke ruimte met elkaar het gesprek aan te gaan. Het zette de deur wijd open voor uitsluiting en onderdrukking.

Zo verschenen in 1941 de namen van 26 Utrechters op een arrestatietelegram van de SS. Dit was onderdeel van een actie om in heel Nederland communistische functionarissen en kaderleden te arresteren. Eén van hen was Willem de Mol. Geboren op 23 januari 1898 op het Geertekerkhof vlakbij de 'Zeven Steegjes'. Tijdens de oorlog werkte hij in Utrecht als redacteur voor de kranten De Vonk en De Waarheid. Op 26 juni 1941 werd hij gearresteerd en afgevoerd naar Kamp Schoorl. Uiteindelijk kwam hij in concentratiekamp Neuengamme terecht. Hij liet nog weten vanuit blok 6 dat ie gezond en monter was. Zijn 10-jarige zoontje Ilja schreef hem daarop een briefje - en ik citeer: "Lieve Wim! Ik spaar nog altijd postzegels. Fijn he, dat ik betere cijfers heb? Als de vakantie afgelopen is, ga ik nog beter mijn best doen. Want de meester zegt dat ik makkelijk overga, en dan zit ik al in de zesde klas. Daag! Een zoen van je Ilja." De brief werd vanuit Duitsland teruggestuurd met de mededeling dat Wim de Mol gestorven was. Op 20 december 1942. 43 jaar oud. Als doodsoorzaak werd open longtuberculose opgegeven.

Van die 26 Utrechtse arrestanten kwamen er uiteindelijk 17 in gevangenschap om het leven. Zoals er zoveel Utrechters om het leven kwamen. Joden. Roma en Sinti. Gehandicapten en geesteszieken. Communisten, verzetsstrijders, homoseksuelen, vrijmetselaars, Jehova's getuigen. Burgers en militairen. Vrouwen en mannen. Door vanuit onze vrijheid van nu terug te kijken naar die zwarte wolk van toen zien we scherper dan ooit de waarde van een vrij en democratisch land. Een land waarin wij in vrijheid kunnen kiezen. Een voorrecht. En tegelijkertijd een verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid om mee te doen. Natuurlijk door te stemmen. Maar ook door meningen uit te wisselen. Naar elkaar te luisteren. Door de stem van de minderheid, hoe afwijkend ook, te erkennen. Onze vrijheid komt met het besef dat er grote offers voor zijn gebracht.

Vandaag, 4 mei 2019, herdenken wij hen die voor onze vrijheid zijn gestorven met gevoelens van respect en grote dankbaarheid. Hier, op het Domplein. In allerlei buurten en wijken van Utrecht. In heel Nederland. Herdenken, opdat wij niet vergeten. Dank u wel.