Burgemeester Eerste exemplaar boek ‘Veelplegers aanpakken’ van Ido Weijers

Toespraak burgemeester Jan van Zanen

Nieuwegein, NBC Congrescentrum, 18 december 2018

Goedemiddag, beste mensen, Paul Roosenstein en Sjef van Gennip hebben mij uitgenodigd u aan het einde van dit congres ('Jonge veelplegers') kort iets te vertellen over de Utrechtse Top X-aanpak, de aanpak van criminele veelplegers in de regio Utrecht. Zeker nu we hier in Nieuwegein zijn - ik ben van de buren - en niet in de Jaarbeurs zoals in de folder stond en ik bovendien een eerste exemplaar van het boek 'Veelplegers aanpakken' van emeritus hoogleraar Ido Weijers in ontvangst mag nemen, leek me het goed op de uitnodiging in te gaan.

Juist in de Top X-aanpak wordt het belang van een integrale aanpak zichtbaar en tastbaar. Dat wil zeggen: door een combinatie van preventieve en repressieve maatregelen. Want zoals Sjef van Gennip als directeur van Reclassering Nederland vaak heeft gezegd: 'Het gaat niet om zo hard mogelijk straffen maar om wat werkt bij de aanpak van criminaliteit.'

De Utrechtse Top X-aanpak is ontwikkeld in het Veiligheidshuis en bestaat sinds begin 2015. Uitgangspunt is dat geen van de betrokken partijen in z'n eentje een effectieve aanpak voor de betreffende personen kan ontwikkelen. Jongerenwerk, de Raad voor de Kinderbescherming, zorg, gemeenten, politie, OM en (jeugd-)reclassering hebben daarom de handen ineengeslagen. Met onze gezamenlijke aanpak hebben we ons gericht op de zogenaamde high impact-feiten (woninginbraak, straatroof, overvallen, ernstig geweld).

Uiteindelijk hebben we in de regio Utrecht in drie jaar (2015/2016/2017) in totaal meer dan 400 Top X-casussen op de agenda gezet en in het Veiligheidshuis besproken. Daarna hebben we voor elk van die Top X'ers een plan van aanpak gemaakt met het doel het patroon van criminaliteit te doorbreken.

En ik zeg het er maar even bij: we waren ons er van bewust dat dit is geen kwestie was van een druk op de knop maar van lange adem... In de plannen van aanpak kwam een grote variatie voor aan strafrechtelijke, civielrechtelijke en bestuursrechtelijke interventies. Belangrijk: maatwerk leveren. Van toezicht reclassering tot dagbesteding, van gebiedsverbod tot BOPZ-maatregel, van arbeidstoeleiding tot klinische opname.

Onze ervaringen met de nieuwe aanpak zijn positief, zowel gezien de veiligheidscijfers als gezien vanuit de frequentie waarmee de veelplegers in aanraking kwamen met de politie. Neemt niet weg dat we ook een aantal knelpunten zijn tegengekomen. Zo hadden we te vaak te maken met een tekort aan passende huisvesting. Bijvoorbeeld zelfstandige huisvesting met woonbegeleiding, beschermd en begeleid of het zogenaamde 'prikkelarme' wonen. Soms speelde de lange tijd die hoger beroep en cassatie kosten, ons parten. Veel Top X'ers gaan, al dan niet op advies van hun advocaat, in hoger beroep na een (soms mooi en bruikbaar) vonnis in eerste aanleg. Dat betekent dat je een jaar niks kan doen. Een derde beperking is (bij u ongetwijfeld als knelpunt bekend): de doelgroep is niet gemotiveerd. Met motiverende gesprekstechnieken en met drang en dwang kan je wel wat bereiken, maar niet alles.

Voor onze voornemens op veelplegersgebied verwijs naar het Integraal Veiligheidsplan dat Burgemeester en Wethouders van Utrecht afgelopen week aan de gemeenteraad heeft voorgelegd. Bespreking en besluitvorming daarover door de gemeenteraad volgt begin volgend jaar.

Las afgelopen weekend in diverse kranten over het nieuwe boek van de hooggeleerde Ido Weijers, dat vandaag is gepresenteerd. Heb het nog niet gelezen, maar een aantal elementen uit de krantenartikelen kwamen mij zeer bekend voor. Bijvoorbeeld de afname van het criminele gedrag na hun 23ste jaar. En het hoge gehalte aan problemen als laag IQ, ADHD, schoolproblemen, voortijdig schoolverlaten. Ook de gedachte dat je bij veelplegers weinig indruk maakt met een taakstraf of voorwaardelijke straf, is herkenbaar. Zie de kop boven het Handelsblad-artikel: 'Hardleerse veelpleger lacht om taakstraf'. Aan de andere kant leert onze ervaring dat je soms onverwacht succes hebt met een vrij zware maatregel als ISD. Heb begrepen dat er tijdens dit congres kritische kanttekeningen zijn geplaatst met de ISD voor jongvolwassenen. Dat snap ik best, maar wij hebben de ervaring opgedaan dat ISD mogelijkheden heeft om juist in een vroeg stadium van een criminele carrière kansen te bieden voor een andere keuze. Ook al gaat dat soms met vallen en opstaan. Mooi onderwerp voor discussie en nadere gedachtenvorming.

Wat voor ons glashelder is: elke veelplegersaanpak staat of valt met samenwerking tussen alle betrokkenen en met gebruikmaking (op maat) van de veelheid aan instrumenten die ons ter beschikking staan. De medewerkers van de gemeente Utrecht en het Utrechtse Veiligheidshuis kunnen u meer over de Utrechtse ervaringen vertellen of hebben dat al gedaan. Aan de andere kant hoop ik dat die medewerkers zich ook door u hebben laten inspireren. Hooggeleerde Weijers dank voor het fraaie en zeer relevante boek, en dan geef ik nu het woord graag terug aan Sjef van Gennip. Dank voor uw aandacht.