Burgemeester Installatie gemeenteraad

Toespraak burgemeester Jan van Zanen

Utrecht, stadhuis, 29 maart 2018

Geachte aanwezigen, familie, geliefden, vriendinnen en vrienden, kinderen, oma's en opa's, kennissen en buren,

Van harte welkom in de raadszaal van het stadhuis van Utrecht. Fijn u allemaal te zien. Welkom, kijkers in de hal beneden of waar dan ook.

Maar vooral: welkom, aanstaande leden van de nieuwe, iedereen die zo meteen een zetel inneemt. Gelukgewenst de 2 nieuwe fracties in deze raad, DENK en de PVV. Welkom.

De verkiezingen waren tot het laatst toe spannend en de scheidende gemeenteraad kan in elk geval op zijn conto schrijven dat de opkomst hoger was dan we lang hebben mogen beleven. In 2010 nog 52 %, in 2014 ruim 54 % en ditmaal iets meer dan 59 %. Een duidelijk stijgende lijn en een opkomst die een bijzondere waarde geeft aan de uitslag. Utrechtse kiezers, dank u wel.

Nog een paar cijfers. 23 van de raadsleden, iets meer dan de helft, zijn nieuw. Het aantal fracties stijgt ten opzichte van de oude raad met 2 tot 12. En het percentage vrouwen in de nieuwe raad blijft gelijk: 40 %.

Met elkaar vormt u de komende 4 jaar de volksvertegenwoordiging en het hoogste bestuursorgaan van de gemeente Utrecht. Een orgaan dat àlle Utrechters vertegenwoordigt, ook de wegblijvers bij de verkiezingen. Een verantwoordelijke, tijdrovende maar ook uiterst eervolle taak. Die in een langere traditie staat dan u misschien denkt.

Al in 1196 had Utrecht stadsraden. En al vanaf het begin van de veertiende eeuw waren de Utrechters via de gilden vertegenwoordigd in hun stadsbestuur. Ook in de revolutionaire tijden was Utrecht er vroeg bij. Nog vóór de Franse revolutie kregen de Utrechters het voor elkaar om – voor het eerst – verkiezingen te houden voor een nieuw stadsbestuur. Er zijn maar weinig steden in Europa met zo'n lange traditie van autonomie en democratie.

Sinds 1851 woont Utrecht in het Huis van Thorbecke. Van kracht is op dit moment de Gemeentewet 1992. Sinds 1917, toen het algemeen kiesrecht werd ingevoerd, wordt u de zesentwintigste gemeenteraad van de stad. In het teken waarvan een groot deel van uw leven vanaf vandaag staat.

Donderdag is het Raadsdag. Gedurende 3 dagdelen wordt op uw aanwezigheid gerekend bij raadsvergaderingen, bij de 2 commissies (‘Stad en Ruimte’ en ‘Mens en Samenleving’), bij het vragenuur en bij raadsinformatiebijeenkomsten.

Voor de nieuwelingen onder u: de fractievoorzitters hebben zitting in het presidium van de raad, waarvan het Dagelijks Bestuur voorstellen doet over de agenda en over de orde.
Er is nog meer te vertellen. Maar u kunt natuurlijk veel beter met uw vragen aankloppen bij uw ervaren collega’s, bij de fractie of bij de medewerkers van de griffie, onder leiding van raadsgriffier Merel van Hall.

Ook al zijn 23 leden van de raad nieuw, onbekend met Utrecht zijn zij vast en zeker niet. Met uw 45'en bent u volksvertegenwoordiger geworden van een stad met ongeveer 348 duizend inwoners. Een stad die zich volop ontwikkelt. Demografen voorspellen dat Utrecht rond 2028 de grens van de 400 duizend inwoners zal bereiken.

Onlangs ging de rubriek 'NRC Checkt' in het Handelsblad na of de stelling dat Utrecht de snelst groeiende stad van Nederland is, echt waar is. Dat bleek het geval. Geen wonder, want Utrecht is onweerstaanbaar. De beste universiteit van Nederland staat hier. Er is een prachtige Hogeschool en een Hogeschool voor de Kunsten. De stad heeft een rijk en gevarieerd sportief en cultureel leven en een unieke binnenstad.

Bedrijven en instellingen bieden interessante en hooggekwalificeerde banen. Voor ondernemers zijn er volop kansen. Utrecht is groot, maar toch kom je altijd wel iemand tegen die je kent.

Degenen die de stad maken, dat zijn al die 348 duizend Utrechters samen. Divers in alle opzichten. Vrouw en man, jong en oud. Meer dan 170 nationaliteiten. Laag en hoog opgeleid. Divers qua religie, levensovertuigingen en seksuele geaardheid. Een aangename mix. Studenten, ondernemers, vrijwilligers actief in verenigingen en/of in hun buurt.

Ik zei het al: Utrecht is onweerstaanbaar. Een prachtige stad met een overvloed aan aantrekkelijke en populaire musea, evenementen en festivals. En daar kun je nog een succesfactor aan toevoegen. Dat zijn de vele samenwerkingsverbanden tussen overheid, bedrijfsleven en instellingen (zoals de universiteit). Karakteristiek is ook het Utrechtse ideaal van een inclusieve stad. Een stad waar iedereen meetelt, iedereen meedoet en zich thuis voelt. Op school, op het sportveld, op de werkvloer, op straat. In de raad. Ook dat is Utrecht.

Voor degenen die nieuw zijn in de raad: u stapt natuurlijk midden in een groot aantal ontwikkelingen die in volle gang zijn. Bijvoorbeeld het Stationsgebied, waar momenteel het Stationsplein gestalte krijgt. En de grootste fietsenstalling van de wereld, in aanbouw, al volop meedraait. Het Utrecht Science Park in de Uithof. Daar vindt u een unieke kruisbestuiving tussen grote en kleine bedrijven en wetenschappelijke instellingen. Aan de westkant van de stad Leidsche Rijn, dat de afgelopen jaren mijlpaal na mijlpaal bereikte. Op 16 mei wordt daar het compleet nieuwe stadscentrum ingewijd.

Ook elders in de stad wordt gebouwd. Merwedekanaalzone, Defensieterrein, Spoorzone, Beurskwartier. Gebouwd wordt er vooral binnen de bestaande stadsgrenzen. Wat ons de verantwoordelijkheid geeft, de stad ondanks deze verdichting gezond, leefbaar en bereikbaar te houden.

Gelukkig zijn er in Utrecht mensen, bedrijven en instellingen die juist op het gebied van een gezond leven in de stad creatief zijn en/of expertise hebben. Waarmee we ook internationaal aan de weg kunnen timmeren.

In het overdrachtsdossier dat u heeft gekregen vindt u alle belangrijke, soms ook weerbarstige dossiers. Op de gemeentelijke begroting staat het bedrag van 1,4 miljard euro. En ja, als gemeenteraad bent u ook verantwoordelijk voor een financieel gezonde gemeente.

Een belangrijke taak die u te wachten staat, maar niet in het overdrachtsdossier vindt, is de vorming van een nieuw college. Daar kijken we natuurlijk allemaal reikhalzend naar uit. De rol van de raad bij de collegevorming is één van de hoekstenen van onze lokale democratie. Evenals uw taak om het college vervolgens bij de les te houden, te inspireren en te controleren.

De bedoeling is dat u naast dit alles voldoende tijd heeft voor uw misschien wel belangrijkste taak: die van volksvertegenwoordiger. Uw succes als raadslid zal voor een deel afhangen van uw talent om de stem van de Utrechters hier in deze zaal te laten doorklinken.

En dan zult u als raad en als raadslid ook nog een balans moeten vinden tussen het raadswerk en uw andere werkzaamheden en privéleven. Waarbij ik u alvast waarschuw dat veel raadsleden (86 %, aldus onderzoek) in hun werk een hoge tot zeer hoge werkdruk ervaren. Er zijn nogal wat raadsleden die voortijdig stoppen. In de huidige raad waren dat er 10. Kan allerlei redenen hebben, maar het niet goed kunnen combineren van raadswerk, ander werk en privéleven speelt vaak mee.

De huidige raad was zich dat terdege bewust en over dit onderwerp is veel gedebatteerd. Het begin van een raadstermijn kan een geschikt moment zijn om gezamenlijk goed na te denken over de werkwijze en nieuwe afspraken te maken. Een geschikt moment omdat u nog geen gewoonten heeft ontwikkeld die bijna niet meer zijn te veranderen. Het introductieprogramma, dat ik van harte bij u aanbeveel, biedt volop ruimte om ook hierover met elkaar te spreken.

Wat onverbiddelijk blijft, is dat u als raadslid de komende 4 jaar de nodige ballen omhoog zult moeten houden. Wat u behulpzaam zal zijn bij het afwegen van belangen en het doorhakken van knopen, is de cultuur en sfeer van onze gemeenteraad. We hebben het geluk dat in de Utrechtse gemeenteraad respect en de wil tot samenwerking overheersen. Er kan stevig worden gedebatteerd, maar naar iedereen wordt geluisterd en iedereen telt. We gunnen elkaar iets, zijn collegiaal, maken elkaar niet zwart en branden elkaar niet bij voorbaat al af. De lijnen met de gemeentelijke organisatie zijn kort.

Er zijn critici die beweren dat in deze gemeenteraad de zoektocht naar een compromis de helderheid van de standpunten wel eens vertroebelt. Terwijl het geen schande is, iemand aan te spreken en toch nog eens te proberen haar of hem van jouw idee te overtuigen. Zelfs tijdens een raadsinformatiebijeenkomst. Ook dat hoort bij democratie.

En er is nog iets wat daar onvervreemdbaar bij hoort en waar ik als voorzitter eveneens iets over wil zeggen: dat is integriteit. Ik hoef u vast niet te vertellen dat raadsleden, wethouders en burgemeesters een voorbeeldfunctie hebben voor de samenleving. Bij het raadswerk hoort dat u zich van die voorbeeldfunctie voortdurend bewust bent. Het begint met integer gedrag, niets meer en niets minder. Maar ook de schijn van belangenverstrengeling zult u al moeten vermijden. Bij onze open politieke cultuur hoort dat we elkaar op gedrag en handelen aanspreken.

Over dit onderwerp krijgt u de komende tijd nog veel te horen. Dan zult u ook merken dat er regels zijn op dit gebied. Maar meer dan die regels doet - naast onze mentaliteit en cultuur als raad – uw eigen houding er toe. Heb het er vooral vaak over, met elkaar en met anderen, ook in het openbaar. Bijvoorbeeld in onze Jaarrapportage Integriteit mag u er als raadslid het uwe over zeggen.

Had het al, leden van de raad, over de vele ballen die u als raadslid omhoog moet houden. In een wereld waarin de steden groter en de dossiers complexer worden. Ook wat dit betreft beschikt de Utrechtse gemeenteraad over een geducht wapen: werklust. Hier in de raad wordt hard gewerkt. Ook dat hoort bij onze cultuur.

Waarschijnlijk bent u zich er van bewust dat u van de kant van de Utrechters niet altijd dankbaarheid oogst. Onvermijdelijk krijgt u het als raadslid een keer te verduren in de media. Natuurlijk horen met name sociale media er bij, ook in de lokale politiek. Maar zoals iedereen weet, komt het soms tot verbale en soms zelfs fysieke agressie. Het is goed dat u en de uwen daar van te voren rekening mee houden.

Wat helpt, is dat de gemeente Utrecht, om de ethisch-morele grenzen helder te houden, met een agressieprotocol werkt. Raadsgriffier mevrouw Merel van Hall kan en zal u daar meer over vertellen. Verder beslist u natuurlijk zelf hoe u actief bent op sociale media.

Na deze enigszins zorgelijke onderwerpen zou ik, leden van de nieuwe raad, voor ik overga tot de beëdiging, iets willen meegeven wat u misschien weer een beetje gerust stelt.

Raadswerk is zwaar en kost veel tijd. Lang niet iedereen is je er dankbaar voor. Raadswerk wordt niet riant vergoed. Maar raadswerk is wel zeer eervol en als het één eigenschap heeft die bijna iedereen noemt, dan is het dat het verslavend is. Na een tijdje kan of wil je er niet meer buiten.

Een waarschuwing dus aan gezinsleden, geliefden, vrienden en familieleden. Hou ze een beetje in de gaten, die raadsleden. Maar voor uzelf is dit, vóór u als raadslid aan de slag gaat, misschien ook wel een spannend en aangenaam vooruitzicht. Zelf heb ik er voor de komende 4 jaar alle vertrouwen in en kijk ik uit naar onze samenwerking.

Uw mening