Burgemeester ‘Utrecht nu en straks’

Lezing burgemeester Jan van Zanen voor Sociëteit 'De Constructieve'

Utrecht, Academiegebouw, 15 september 2017

Leden van de Sociëteit ‘De Constructieve’,

Dank voor uw uitnodiging om het woord tot u te richten, staand in een traditie die teruggaat tot 1956 en, wat mijn ambtsvoorgangers betreft, 1963. Toen sprak burgemeester De Ranitz bij u over het onderwerp 'Hoe onze raad in de praktijk werkt en het contact van de burgerij met de gemeentelijke overheid'.

Utrecht nu en straks. Laat ik, anders dan anders, eens bij dat 'straks' beginnen. Wij leven nu in 2017. Hoe ziet het Utrecht van de toekomst er uit?

Helemáál kunnen we dat niet voorspellen. Elke dag gebeurt er wel iets waardoor alles toch weer anders uitpakt dan we hadden gedacht. Een schoolvoorbeeld is nog altijd het oude Hoog-Catharijne. Toen dat werd ontworpen en gebouwd in de jaren zeventig, voorzag niemand dat er ook daklozen en verslaafden op dit unieke winkelcentrum af zouden komen. Een ander terugkerend element van toekomstvoorspellingen is een te hoog sprookjesgehalte. Er zijn toekomstvisies op het Utrechtse verkeer waarin kabelgondels zorgen voor de verbindingen met de binnenstad. Weer andere voorspellingen komen weliswaar uit, maar net weer anders dan verwacht. Jules Verne voorspelde de ontwikkeling van metro's in steden. Maar geloofde niet dat die ondergronds zouden komen. Want, zo dacht Verne, dat vinden de mensen niet prettig.

Over het Utrecht van de toekomst zijn, denk ik, wel een aantal betrouwbare voorspellingen te doen. Wat ons betreft is het Utrecht van de toekomst een in ruimtelijk, sociaal en economisch opzicht ‘goede’ stad. Een compacte en bereikbare stad die voor alle inwoners kwaliteit van leven genereert.

Dat element van inclusiviteit, daar hechten we aan. Iedereen doet er toe, iedereen denkt en doet mee.

Het aantal inwoners ligt zo rond de 400 duizend. Dat zijn er 55 duizend meer dan nu. Grotendeels dankzij Leidsche Rijn, zo groot als Leeuwarden, in het nabije westen. Maar het Utrecht van de toekomst is ook compacter, dichter dan nu. Op minstens de helft van de daken liggen zonnepanelen en er zijn honderden energie-nulwoningen.

Steeds meer van de mobiliteit in de stad vindt plaats te voet en op de fiets. Er rijden ook de nodige e-bikes rond, maar nog meer elektrische auto's, gevoed door stroom uit lokale energienetwerken. In het hart van de stad een Stationsgebied dat de verkeersstromen moeiteloos verwerkt en waar het ook nog eens aangenaam toeven is. Door een combinatie van overheids- en private investeringen, is de kwaliteit van de openbare ruimte sowieso hoog. Overal zijn ontmoetingsplekken, recreatiemogelijkheden, plekken om te spelen, te sporten of om te genieten van cultuur.

In Utrecht heeft zich een circulaire economie ontwikkeld waarin zo veel mogelijk grondstoffen worden hergebruikt. Het sociaal ondernemen heeft een hoge vlucht genomen. De Social Impact Factory, waar ondernemers werken aan innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen, kreeg vele navolgers. Het klimaat in de stad voor start-ups is gunstig en door samenwerking tussen bedrijven, overheid en kennisinstellingen blijft het aantal en de kwaliteit van onze ICT'ers op niveau. Overheidsdata zijn steeds meer open data waarvan inwoners en bedrijven slim gebruik maken, bijvoorbeeld voor hun mobiliteit en gezondheid. Utrechters hebben in de toekomst meer regie over hun gezondheid en over de zorg die ze ontvangen en wonen langer zelfstandig in huizen die makkelijker kunnen worden aangepast.

Om het beeld compleet te maken, noem ik nog even de tienduizenden jonge en oudere Utrechters die zich, veelal in hun vrije tijd, op duizend en één manieren voor hun medemens en de stad inzetten. Of het nu als vrijwilliger is bij een sportvereniging, als taalcoach van een nieuwkomer of als lid van de Sociëteit 'De Constructieve'.

Waarvan overigens (laat ik dat nog even aan mijn toekomstbeeld toevoegen) steeds meer vrouwen lid geworden zijn.

Leden van de Sociëteit 'De Constructieve',

We zullen zien wat mijn toekomstbeeld waard is. Dat het is geïnspireerd door het Utrecht van nu, is logisch. De stad van morgen wordt immers vandaag gemaakt of in elk geval voorbereid. Veel van de elementen van mijn toekomstbeeld hebben iets te maken met een uitgangspunt dat veel Utrechtse ondernemers en instellingen met ons delen: 'healthy urban living', gezond stedelijk leven.

Wat bedoel ik met gezond stedelijk leven? Elke uitleg van dat begrip begint met de constatering dat steeds meer mensen op aarde in steden wonen. Het omslagpunt dat dáár meer mensen wonen dan op het platteland, heeft volgens de Verenigde Naties plaatsgevonden in 2007. En de populariteit van steden neemt alleen maar toe. Dat maakt de vraag hoe je steden en het leven in steden gezond maakt en houdt, alleen maar relevanter. Evenals het besef dat een toekomstbeeld als dat van daarnet niet vanzelf tot stand komt. Want wat een gezond stedelijk leven op de allereerste plaats vraagt, is samenwerking.

Eén van de troeven die Utrecht wat dat betreft in handen heeft, is het nauwe contact tussen bedrijfsleven, overheid en kennisinstellingen. Een samenwerking die ook wel 'triple helix' wordt genoemd of 'de drie o's': ondernemers, onderwijs, overheid. Voor een op kennis gebaseerde economie is nauw contact tussen de drie o's een voorwaarde. Met elk zijn eigen inbreng, zijn eigen kracht.

Het is overigens niet alleen een sterk punt waarvan de stad zelf kan profiteren. Het is ook een model waar andere steden in de wereld wat aan kunnen hebben en dus een verdienmodel voor onze ondernemers.

Er zijn vele voorbeelden van innovaties op het gebied van een gezond leven in de stad, die door Utrechtse wetenschappers en ondernemers zijn of worden ontwikkeld. Innovaties op het gebied van energie, gezondheidszorg, mobiliteit. Ik noem het energiesysteem waarmee wordt geëxperimenteerd in Lombok. En inmiddels ook in Houten, Utrechtse Heuvelrug en het Utrecht Science Park. Met zonne-energie worden accu’s opgeladen waarmee elektrische deelauto's tot zo'n 300 kilometer kunnen rijden. Utrechter Robin Berg had het idee. Aan de experimenten nemen verschillende bedrijven en instellingen deel. En misschien heeft u ook gehoord van het project Proto Space. De techniek van het 3D printen wordt gebruikt voor het maken van 3D kraakbeen dat bij patiënten kan worden geïmplanteerd. Tot de samenwerkingspartners behoort de Hogeschool Utrecht.

Ideeën en projecten die het leven in de toekomst mede zullen bepalen. Overal in de wereld.

Dames en heren,

Nu al staat Utrecht hoog op een groot aantal nationale en internationale lijstjes. Nu al zijn de inwoners van de stad gemiddeld positief over hun woning, hun buurt, het onderwijs, de openbare ruimte, de winkelvoorzieningen. Groeien het ondernemersvertrouwen en de werkgelegenheid. Is Utrecht al vele jaren de Nederlandse stad met de hoogst opgeleide beroepsbevolking. Voelen verreweg de meeste Utrechters zich prettig en gezond en doet bijna de helft van hen vrijwilligerswerk, in welke vorm dan ook. En hoewel we niet blind moeten zijn voor problemen als eenzaamheid, werkloosheid, schuldenproblematiek, ongezonde voeding en te lange wachttijden voor een woning, is onze stad over het geheel genomen kerngezond.

Het motto 'healthy urban living' belichaamt onze ambitie om dat in de toekomst ook zo te houden. En waar nodig verder te verbeteren. Die ambitie streven we met het nodige zelfvertrouwen na. Omdat we weten waartoe Utrecht, als stad van talent, creativiteit en ondernemingslust, in staat is. Bijvoorbeeld verwijzend naar onze bedrijven en instellingen die juist zijn gespecialiseerd in velerlei aspecten van gezond leven in de stad. Universiteit, UMCU, Prinses Máximacentrum, Hubrecht Instituut, RIVM... Verwijzend naar alle creatieve en initiatiefrijke Utrechtse ondernemers, groot en klein. Naar al die Utrechters kortom die zich, vaak in hun vrije tijd, inzetten voor de samenleving en vaak met grote overtuiging mensen bij elkaar brengen.

Dat zorgt allemaal voor vertrouwen. Vertrouwen in de toekomst, de veerkracht van onze stad. Nu en straks.

Die veerkracht van Utrecht is, dames en heren, niet van vandaag of gisteren. Zij komt terug in onze hele geschiedenis. Na het met u te hebben gehad over ’straks’ en ‘nu’, kom ik nu dan ook toe aan het ‘toen’. Met als extra argument het besef dat bij de 'goede stad' ook het verhaal van zijn geschiedenis hoort. Voor u, als Sociëteit ‘De Constructieve’, niets nieuws. Het vertellen van dat verhaal en het zo bijdragen tot een Utrecht-gevoel, is namelijk precies de bedoeling van de gevelplaten en stadsgezichten die u laat aanbrengen op bijzondere plekken in de stad.

De stad die ooit begon als een Romeins castellum met een handelsnederzetting. Die in de tijd van de Noormannen door velen werd verlaten. Die zich in een kleine 1000 jaar desondanks ontwikkelde tot religieus, cultureel en economisch centrum van Noord-Nederland. Die op 2 juni 1122 van de Duitse keizer het recht kreeg een stadsverdediging aan te leggen, een gracht te graven en zelf recht te spreken over iedereen die in de stad kwam voor de markt. Terecht dat velen elk jaar op 2 juni de geboorte van de stad Utrecht herdenken. Want 2 juni 1122 was het eerste moment waarop het Utrechtse zelfbewustzijn als stad tot uitdrukking kwam en duidelijk werd dat Utrecht méér was dan een steunpunt van keizer en bisschop.

Ook de eeuwen daarna brachten ups en downs. Van belangrijkste stad en cultureel centrum boven de grote rivieren (met Domkerk en -toren als symbool) werd Utrecht eind 16de eeuw een provinciestad. Die in 1808 een half jaar lang hoofdstad van Nederland was, maar zich pas veel later in de 19de eeuw door de aanleg van het spoorwegnet echt vernieuwde tot nationaal knooppunt. En vestigingsplaats van grote industriële bedrijven als Hamburger, Werkspoor en Demka.

Die tussen 1830 en 1974 fors uitbreidde met grondgebied van de omliggende gemeenten. Maar tijdens de Tweede Wereldoorlog ook hoofdkwartier was van de NSB. En in de jaren zeventig weer leegliep omdat veel fabrieken sloten en de middengroepen de stad massaal verlieten. Maar zich in de jaren daarna toch weer ontwikkelde tot een centrum van de financiële en zakelijke dienstverlening, met een bloeiend wetenschappelijk en cultureel leven. En zich sindsdien, ondanks de economische crisis van 2008 en daarna, ontwikkelt tot de grote, gezonde stad die ik schetste. Steeds weer blijkt in de geschiedenis de veerkracht van Utrecht. Steeds weer blijkt dat de stad zich vernieuwt, opnieuw uitvindt.

Achteraf gezien is het misschien de bisschop van de Friezen, Willibrord, geweest, die daarbij een Leitmotiv heeft aangereikt in de vorm van onze patroonheilige Sint Maarten. Willibrord droeg de door hem gestichte kerk aan Sint Maarten op en maakte het verhaal van het delen van de mantel daarmee tot het verhaal van onze stad. Het verhaal van een stad die streeft naar een gezond stedelijk leven waarin iedereen deelt, iedereen telt, iedereen meedoet. Dat geeft vertrouwen. En dat is nog is toegenomen doordat Utrechters hebben ontdekt dat ze samen de grootste uitdagingen aankunnen. Zo heb ik tenminste de Tour de France ervaren, die in 2015 de stad aandeed. Een evenement waar ik weer even aan moest denken toen Utrecht in augustus het Nederlands vrouwenvoetbalelftal huldigde in Park Lepelenburg.

Onze geschiedenis inspireert en ik verwacht dan ook dat Stadsdag en de verjaardag van Utrecht de komende jaren steeds meer in beeld zullen komen. Voor uw Sociëteit hoop ik daarbij op een duidelijke, constructieve en verbindende rol. We vragen aan u wat we vragen aan al onze inwoners, instellingen en ondernemers: 'wat is uw bijdrage aan de veerkracht van Utrecht? Wat kunt u betekenen voor de stad?' Verleden, heden en toekomst overziend, heb ik in de antwoorden op deze vragen het volste vertrouwen. Dank u wel.