Kunst en cultuur Verhalen over impact van coronavirus op cultuursector

'Het is belangrijk dat Shai weer iets gaat maken.' Ka Yan Tang en Shailesh Bahoran over Illusionary Rockaz Company in tijden van Corona

22 juli 2020 | Door Wijbrand Schaap

Illusionary Rockaz Company zou dit voorjaar met een nieuw werk van Shailesh Bahoran uitkomen. Voor het eerst in 2 jaar een nieuwe productie, na een tijd waarin de Utrechtse choreograaf voortdurend in de prijzen viel. En toen brak Corona uit. Voor Shai reden om even pas op de plaats te maken: 'Voor Shakti, de voorstelling die er nu aankomt, moeten de repetities nog beginnen. [Er mocht tot 1 juli niet gerepeteerd worden om veiligheidsredenen, red.]’

‘Toen we het plan moesten aanpassen op de anderhalve meter, hebben we eerst beschreven dat het nu ook gaat over het ontdekken van een manier om zo'n voorstelling in tijden van Corona te maken. Er worden nu immers allemaal eisen gesteld, die niet aan je artistieke visie gelinkt zijn. We mogen gelukkig wel weer contact met elkaar maken.'

Dans is toegelaten als 'contactberoep', begreep ik?

'Ja. Voor mij was dat een opluchting, want het was de grootste blokkade. Zelf heb ik, die eerste periode van de lockdown, er bewust voor gekozen om dingen niet te doen. Ik vond het toch te lastig om met die restricties aan het werk te gaan. Dat gaat zo tegen je artistieke wil in.'

Wat doe je dan niet?

'Ik heb in heel veel zoom meetings gezeten met collega's, om te praten over wat er mogelijk is. Veel partijen zijn online aan de slag gegaan. Die zijn registraties gaan delen of guerillaprojecten gaan doen. Daar zijn we niet in meegegaan. Die vibe was er niet bij ons. Nu weten we iets beter waar we mee te maken hebben en wordt het tijd dat we zelf weer in beweging komen.'

Waarom wilde je niet online?

Het is nu de hoofdvorm geworden waarin ieder zijn uiting doet. Ik voelde me de zoveelste die dan ook een online filmpje ging maken. Of een online challenge, of een registratie. We weten allemaal dat een registratie zo moeilijk tastbaar kan maken wat het echte meemaken van een voorstelling is, behalve het visuele.'

Hoe gaat jouw dans eruit zien in de anderhalvemetersamenleving?

'De evenementenvorm van hiphop gerelateerde dansstijlen zoals breaking, popping en locking, zal veranderen. Wat ik ervan maak in het theater, daarin is geen publieksparticipatie, zoals op straat. Daar is een scheiding tussen publiek en voorstelling. We hebben wel te maken met minder energie in de ruimte. Dat zal vast en zeker effect hebben. Een volle zaal is heel anders dan nu met 20 of 30, of 100 man.'

Ka Yan Tang is zakelijk leider van IRC. Zij zorgde ervoor dat de organisatie overeind bleef, en nu ook - vanaf 2021 - structureel subsidie krijgt van de Gemeente Utrecht. Daardoor kunnen ze volgend jaar een eigen ruimte huren op het Berlijnplein, de culturele hub op de grens tussen de oude stad en de nieuwe; Leidsche Rijn. Hoe was het voor haar om als zakelijk leider van een jonge start-up het programma te moeten cancelen?

'We hebben nu nog geen structurele subsidie, dus het meeste werk wat we doen betalen we zelf, of liever gezegd: dat doen we gratis. Juist in deze periode merk je dat er onwijs veel van ons wordt gevraagd. We vinden het ook superbelangrijk om iets te maken, alleen al omdat we het belangrijk vinden voor het culturele veld, maar ook voor onszelf.'

'Het is belangrijk dat Shai weer iets gaat maken. Onze eerste productie was alweer 2 jaar geleden. Sindsdien heeft hij getourd, dansers gecoacht, en bij andere gezelschappen voorstellingen gemaakt, zoals de Aïda voor Festival Classique. Maar hij moet ook gewoon iets gaan maken om dat creatieve brein weer een beetje op te wekken. Daarom is het belangrijk om bezig te blijven.'
'We overleven dus wel, maar vanuit de structureel gesubsidieerde organisaties wordt er veel van ons gevraagd, terwijl er geen besef is van hoe een projectmatige organisatie werkt. Wij doen het voor niks. Wij krijgen nul euro. Elke vergadering waaraan we meedoen, daarvoor worden wij niet betaald, maar de andere deelnemers wel. Wij doen het omdat we geloven in onze toekomst, maar daar staat geen euro tegenover. Dat is wel een punt. Ik ga dus niet mezelf opgeven om te notuleren: laat dat maar doen door iemand die wel in loondienst is.'

Shai, je bent enorm in de prijzen gevallen bij je eerste project. Drukt dat op je?

'Zo ervaar ik het gelukkig niet. Maar ik kom ook uit een hiphopcultuur waarin de battle, de competitie centraal staat. Je strijdt echt tegen elkaar, je gaat voor de winst. Die winst onthouden we allemaal, maar de keren dat je de nummer 1 niet pakt hebben de overhand.'

'In dat opzicht vind ik het heel mooi om te bedenken dat ik nu een paar competities gewonnen heb. Natuurlijk wil ik er daar meer van hebben, maar tegelijkertijd weet ik dat dat niet altijd het geval zal zijn. Het moet ook niet mijn drijfveer zijn. Met of zonder prijs: de liefde van de kunst zal ik altijd blijven pushen. Tuurlijk is je reputatie belangrijk, mensen verwachten een volgende goede voorstelling, maar ik pieker daar niet om. Al het is altijd mooi om een nieuwe nominatie te krijgen


Bright Richards blijft strijdbaar in tijden van Corona: 'Waarom zetten wij kunst niet in om inclusie tot stand te brengen?'

22 juli 2020 | Door Wijbrand Schaap

'Natuurlijk heeft Corona impact op mij, maar de impact van Black Lives Matter is veel groter. Ik wil aan het werk gaan om jongeren te activeren. Zij moeten voelen dat dit ons land is. Ik vind het belangrijk om steeds elk podium te gebruiken om dat duidelijk te maken.' Bright Richards is 20 jaar na zijn afstuderen aan de Arnhemse Toneelschool een begrip in de theaterwereld, maar steeds meer ook ook daarbuiten. Naast acteren besteedde hij immers veel tijd aan het opbouwen van een carrière als adviseur en trainer.

Nu, met de eerste golf van de Coronacrisis achter de rug, bereidt hij zich volop voor op nieuwe projecten. Black Lives Matter, de internationale beweging die sterk groeide na de moord op George Floyd door een politieman in Amerika, heeft zijn volle aandacht. Bij de demonstratie, afgelopen mei, in Utrecht, viel Bright's bevlogen speech al op. Zijn charisma is groot. Hij kan mensen in beweging krijgen. Vraag is wel of hij bij het opzetten van die beweging nu last heeft van de maatregelen rondom Corona.

Solidair

'Natuurlijk is het moeilijker met de voorstellingen die ik speel. Sommige theaters laten me weten dat ik nu nog maar een derde van het aantal stoelen kan garanderen. Voor een kleine club zoals New Dutch Connections is het een enorme uitdaging. Vooral omdat we ons richten op mensen die normaal niet naar het theater gaan.’

‘Ik zie de bezoekers van mijn voorstellingen niet als ‘publiek’ maar als een ‘community’. In mijn ogen willen mensen naar het theater omdat hun verhaal daar verteld wordt. Omdat ze daar de juiste mensen kunnen ontmoeten. Omdat ze daar kracht vandaan kunnen halen. Omdat ze daar een oplossing vinden voor hun probleem.’

Kracht geven aan de community, daar gaat het om, volgens de man die in 1993 uit Liberia vluchtte, een land waar hij al een reputatie had opgebouwd in de media. 'Theater maken en spelen moet een doel dienen. Ik vind het heel boeiend om met het theater dat ik samen met de diverse communities ontwikkel een sociaal maatschappelijk probleem aan te pakken. Dat de voorstelling 'As I left My Father's House' 400 keer is gespeeld, komt dus niet door mij, maar door mensen die ermee resoneren, die zien dat het belangrijk is.’

Een plek zoeken

Het engagement van Bright Richards is groot: 'Ik heb heel lang gewerkt als trainer en consultant in het bedrijfsleven. Ik ben me bewust van het feit dat je projecten ontwikkelt omdat je iets wilt oplossen. Ik heb er persoonlijk moeite mee wanneer je als kunstenaar niet ziet dat je ook een sociaal maatschappelijk probleem aan te pakken hebt.
Voorbeelden te over, blijkt: 'Ik ben nu bezig met een nieuw project, dat ik in de wijken van Utrecht wil gaan doen. Dat heet 'Future Citizens' en gaat over het probleem van de werkloosheid onder vluchtelingen. Veel van hen hebben hun baan verloren door de corona. Ik wil ervoor zorgen dat ze de moed niet opgeven, en hoop dat er werkgevers zijn die in hen willen investeren. Ik zoek daarom nieuwkomers die hun plek hebben gevonden in de samenleving, die ik in contact ga brengen met mensen die nog naar een plek op zoek zijn.'

Gevreesd

Zijn eigen achtergrond is voor Richards essentieel geweest voor zijn huidige opvattingen. 'Ik kom uit Liberia, en daar heeft kunst een heel andere rol dan hier. Als kunstenaar ben je daar een van de meest gevreesde personen in de samenleving. Je bent net zo gevreesd als journalisten. De kunstenaar in mij werd geboren in Afrika, omdat je daar een stem bent van het volk.’

'Ik heb New Dutch Connections mede opgericht omdat veel niet-westerse kunstenaars die hier getraind zijn, geen ruimte krijgen om hun eigen verhaal te vertellen of op hun eigen manier kunst te maken. Omdat de manier waarop het kunstsysteem is ingericht, niet stimulerend werkt voor inclusie. In de uitvoering zie je steeds meer diversiteit, maar niet in het management, de directie, de beleidsbepalende functies. Daar blijf het monocultureel.’
Hij heeft dat aan den lijve ondervonden: 'Ik zat ooit in Nijmegen in een adviescommissie en was toen verbijsterd over het systeem van subsidiëren. De overheid wil dat verandering komt vanuit de gevestigde instellingen. Dat is logisch: ze investeren immers geld in de culturele infrastructuur, zoals de theaters. Maar de bevolking voelt niet dat deze infrastructuur ook van hen is. Ik zag dus dat veel mensen naar dit land toe komen, en een kunstopleiding volgen, maar daarna niet doorstromen. Velen verlaten de culturele sector en laten hun passie voor kunst los omdat het systeem hen buitensluit.

Denktank

Ik zit hier in Utrecht in een denktank die nu met de verandering bezig is. Het zijn allemaal Utrechters die de beweging op een Utrechtse manier willen aanpakken. Dat vind ik zo tof om te zien. Ze volgen de landelijke beweging maar willen er een Utrechtse kleur aan geven.’ Dat gaat niet altijd vanzelf: Ik merk dat de mensen in de leiding van culturele instellingen heel comfortabel zijn. Ze voelen de noodzaak niet.'

'Ik vind dat ook een beetje triest van Nederland. We zijn een rijk land, we zijn een mooi land, dus waarom zetten wij kunst niet in om inclusie tot stand te brengen? De politie is meer inclusief bezig dan de kunstensector: 6 procent van de politie is divers. In de kunstensector, bij de schouwburgdirecteuren en programmeurs? Als het 0,2 procent is, is het veel. Dat is heel pijnlijk. Ik hoop dat wij daar iets aan doen. Daar krijg je een mooie samenleving van.'

30 procent

Dat is volgens Richards niet eens zo heel erg moeilijk om voor elkaar te krijgen: 'Als je wil veranderen, moet je je een plan en een strategie hebben. Wij zijn een intelligent land. De hele wereld komt hier om van ons te leren. Wij kunnen het als wij willen. In Utrecht heeft 30 procent een andere culturele achtergrond. Als je 3 mensen in het managementteam hebt, moet je er toch eentje kunnen vinden met een andere achtergrond? Ze zijn er zat op de universiteit en hogescholen.’

'We moeten niet langer onder het mom van ‘artistieke kwaliteit’, die wij vanuit een monocultureel perspectief vaststellen, een bepaalde exclusiviteit in stand willen houden. Bezoek de kunstacademie, de universiteit en hogescholen: diversiteit en inclusie is er zat, alleen de doorstroming vindt niet plaats. Daar kunnen wij als sector iets aan doen. Als wij diversiteit belangrijk vinden.’


Halima el Ghamarti begon vlak voor Corona aan haar nieuwe baan: 'Het nieuwe normaal? Dat is hier mijn gewone normaal.'

13 juli 2020 | Door Wijbrand Schaap

Krap 3 weken was ze aan de slag toen de coronapandemie en de lockdown kwamen. Voor Halima el Ghamarti, die medio februari begon als directeur van het Jongeren Cultuurhuis Kanaleneiland en Overvecht, is er dus geen ander normaal dan het nieuwe normaal: werken vanuit huis. En dat met een organisatie die vooral bedoeld is om jongeren in Utrecht met elkaar aan de kunst te krijgen. Toch was niet alles negatief aan corona, blijkt.

'Ik was eerst vooral in shock en daarna vooral aan het uitzoeken hoe we nu verder konden gaan. Ik moest in de eerste week vooral mijn team en de gemeente duidelijk maken hoe de kaders lagen.'

Normaal - zeg maar: dat wat Halima el Ghamarti niet echt meemaakte - zouden de ochtenden gevuld zijn met werkbesprekingen, terwijl in de middag de cultuurcoaches druk met creatieve jongeren uit de wijk aan het werk zouden zijn in de studio's van het complex. 'Beats maken, opnames online zetten, inspiratie opdoen. Theatergroepjes die community theater maken van dingen die ze hebben meegemaakt.'

Maar ook maken ze in het Jongeren Cultuurhuis enorm veel plannen, met de jongeren zelf, of met culturele partners uit de stad en de rest van het land.

Dan moet het opeens enorm stil zijn, na zo'n lockdown

'We hebben het geluk dat we met jongeren werken en die zijn digitaal bijzonder wijs. We kunnen ze dus online ontmoeten, op alle kanalen waar we toch al met ze verbonden zijn. We zitten dus op Insta-live met ze, of we delen met Insta-stories dingen met elkaar. Zoom-sessies hebben we ook veel met elkaar gedaan. Workshops konden ook heel goed online. Na die eerste week zijn we eigenlijk met het hele programma online doorgegaan. Ook het community-theater heeft zijn sessies gedaan, de opnamestudio's zijn ook online gegaan.'

'Heel veel jongeren zijn door de coronacrisis geïnspireerd geraakt om ook thuis een opnamestudio in te richten. Ze konden voor hulp terecht bij de cultuurcoach. We hebben jongeren thuis gezien, in hun privéomgeving, in hun pyjama's, met alle haren nog in de war. Wat onwijs speciaal is, want dat heb je normaal niet. Ze zijn thuis aan de gang gegaan met songwriting.'

'Het leukste wat je kon constateren was dat de jongeren nu veel meer gefocust waren. Ze gingen de tijd met hun coach ook veel meer waarderen. Het was soms hun enige contact, ze vinden het leuk, ze werden geholpen. Er was veel meer waardering.

Thuiswerken is voor jullie dus een zegen?

'We hebben in ieder geval besloten, omdat het zo goed bevallen is, om de online component veel sterker te gaan maken. Live contact blijft nodig in creatieve processen, maar we gaan die online sessies wel veel beter faciliteren.'

Dat klinkt als iets opbeurends in deze voor veel mensen zware tijden

'We hebben het voordeel dat iedereen jong is, en zich kan aanpassen. En ze hadden de tijd. Dat maakte ons werk wel makkelijker. Maar het leven begint pas echt als je samen zit en elkaar in de ogen kunt kijken. Samen brainstormen, snel op elkaar reageren. Dat is veel leuker. We zijn er dus blij mee dat er nu meer kan.'

'De jongeren zien dat zelf nu ook. We hebben hier goede studio's, dus als ze nu weer vanuit hun thuisstudio hier komen zien ze opeens wat er nog meer mogelijk is. Die waardering is wel omhoog gegaan.'

'Er is ook een extra dimensie bijgekomen, want tijdens de coronacrisis zaten we er sámen zo bij. We waren allemaal gelijk. De restricties waren voor iedereen hetzelfde. En je zag elkaar thuis, iedereen was alleen. Dat gaf een intieme sfeer. Dat gaf de samenwerking veel meerwaarde.'

Never waste a good crisis?

'Dit klinkt wel heel erg blij, maar: ja. We zijn niet bij de pakken neer gaan zitten maar hebben gekeken naar wat er wel kon, en dat hebben we opgepakt.'

Andere lessen geleerd?

'Het is heel belangrijk voor het team om een vast ritme te hebben. En je moet, bij digitale communicatie, veel meer dingen hardop tegen elkaar zeggen. Je kunt er niet van uitgaan dat mensen je aanvoelen. Er is veel meer ruimte voor ruis, omdat je elkaar niet rechtstreeks ziet. Dat heb ik geleerd. We hebben vaste momenten voor zakelijke dingen, en ook momenten op onze socials waar we sociaal even bij kunnen kletsen. Dat moet erin blijven. Als manager heb ik dat nodig, maar de creatievelingen hebben dat ook heel hard nodig.'

'Bovenal heb ik leren vertrouwen op het creatief denken in deze sector. Altijd denken vanuit mogelijkheden, en we staan er samen in. Dat heeft mij persoonlijk wel geholpen.'


Vincent Wijlhuizen werkt aan een coronaproof What You See Festival: 'een hele grote groep mensen is nu veel minder zichtbaar.'

13 juli 2020 | Door Wijbrand Schaap

Direct nadat de lockdown in maart 2020 werd afgekondigd ging Vincent Wijlhuizen, mede-oprichter (samen met Annette van Zwol en Ieme Soes) en directeur van het What You See Festival, aan de slag om alternatieven te bedenken, voor het festival dat in het najaar plaatsvindt. ‘We hebben verschillende plannen gemaakt. We hadden al een gewoon plan, dat naar alle fondsen gegaan is, maar in maart kwamen we er al vrij snel achter dat het niet ging werken. Nu is er een plan waarin alles coronaproof is. Dus gaan we door.

Hoe?

Daar zitten we nu middenin. We bekijken nu hoe we het in de schouwburg zo kunnen maken dat je wel een soort gezamenlijkheid voelt, en tegelijkertijd anderhalve meter afstand kunt houden. In de stadsschouwburg zou dat kunnen betekenen dat het publiek op het podium zit, op stoelen en bankjes die allemaal op dezelfde afstand staan. We kijken ook of we in Ekko 1 op 1 concerten kunnen geven. In Ekko mogen maar heel weinig mensen binnen, dus dan zou dat een oplossing zijn.  Dat zou heel intiem en bijzonder kunnen zijn, en dus ook positief. Dan maak je positief gebruik van de maatregelen.

Voor Theater Kikker hebben we een plan om in groepjes door het gebouw verschillende voorstellingen te bieden, waar je dus als publiek langs beweegt. We leggen die mogelijkheden nu aan makers voor.

Het voelt ook wel vreemd om kunst voor zo'n exclusief publiek te bieden. Zo'n festival; moet het toch ook van het massale hebben?

Ja, we nodigen allemaal makers uit om het te hebben over gender, identiteit. Die thema's zitten heel erg verweven in ons festival. In maart, toen we onze eerste gesprekken hadden over het festival nieuwe stijl, dan ging het ook over de groepen die nu niet meer zichtbaar zijn. Bijvoorbeeld trans-mensen, die normaal gesproken allerlei gespreksgroepen en feesten afgaan om daar zichzelf te kunnen zijn, zich te vertonen, met elkaar te praten. Dat heeft de afgelopen maanden niet gekund. Alle events die rondom de Pride georganiseerd zouden worden, zijn allemaal afgelast. Daardoor wordt een hele grote groep mensen veel minder zichtbaar.

Noodgedwongen terug in de kast?

Ja echt, bijna teruggegooid. We zijn dus nu aan het kijken of we in die nieuwe vrijheid ook een rol kunnen spelen. Of we hen weer een groot publiek kunnen bieden. In plaats van 100, weer 800 mensen in de Schouwburg.

Hoe doe je dat?

Dus denken we er nu over om alles 2, 3 of 4 keer te doen, maar dat die mensen elkaar wel ergens kruisen zodat er interactie plaatsvindt. Maar hoe ziet die interactie er dan uit? Je mag immers niet te dicht bij elkaar staan om met elkaar te praten.

Je bent niet alleen organisator van WYS festival, je werkt bij heel veel verschillende plekken. Jouw markt moet zijn ingestort, op 12 maart.

Het was verschrikkelijk, om eerlijk te zijn. Toen Rutte de persconferentie hield zat ik midden in de tournee van een grotezaalvoorstelling: Hoe ik talent voor het leven kreeg. Er werkten 200 mensen aan mee, en die moesten we allemaal naar huis sturen. Ik werk ook voor Theaterfestival Boulevard, en alle projecten die ik daar deed werden ook gecancelled. Er komt nu gelukkig wel een aparte versie aan, die echt coronaproof is. Het komt dus wel terug, maar het heeft lang geduurd.

Dat zie je met What you see festival ook: voor corona kwam hadden we een fantastisch plan klaar liggen. Dat hebben we helemaal moeten terugtrekken. Daar hebben we flink wat tranen om moeten laten. Bij de kunstenaars, de medewerkers. We hadden ook heel veel internationaal werk. Daarvan weten we niet of er ook maar 1 ding door kan gaan. Mag er wel gevlogen worden? Willen de makers dat wel? Bestaan die gezelschappen of theaters nog wel? Voor heel veel mensen in de sector geldt dat ze zzp'er zijn die voor heel weinig regelingen in aanmerking komen. Dat is voor  mij persoonlijk moeilijk, maar voor hen ook. Ik ben blij dat er nu iets meer kan, dus het lijkt erop of we iets meer ruimte krijgen, maar dan moet er niet een tweede golf komen, want dan vrees ik dat alles dicht gaat en zijn we nog verder van huis.

Je kon de afgelopen maanden dus niet rustig achterover leunen?

Nee, veel mensen denken dat wel. Ik zat wel thuis, maar ik heb met zoveel mensen moeten spreken om het nieuwe plan te maken, dus veel rust was er niet. Het was een pittige tijd. Al mijn vrienden en collega's hebben het ook niet makkelijk. Ik ben blij dat daar nu wel meer oog voor komt. De sector draait op zzp'ers. Als die allemaal hovenier gaan worden…

Jullie krijgen nu geld van de gemeente voor de komende 4 jaar uit de Cultuurnota 2021-2024. Wat hebben jullie gedaan om de adviescommissie te overtuigen?

Dit jaar is ons derde festival. Kern is dat we lange lijnen bouwen. We hebben nu makers met wie we in het eerste festival al werkten. Die kwamen in dat eerste festival een voorstelling spelen, deden in het tweede festival een onderzoek naar een voorstelling die nu, bij het derde festival in première zou moeten gaan. Zo bouwen we lange lijnen. We zijn ook bezig met het opbouwen van een internationaal netwerk van makers en festivals die met dit thema bezig zijn: gender en identiteit. We zijn ook bezig met jonge Utrechtse makers, samen met Het Huis.

Gelden die lange lijnen ook voor betere oplossingen voor het anderhalvemetertheater?

Daar zijn we nu inderdaad mee bezig. We proberen dan ook vast te houden wat werkt en wat dus de best practices zijn. Dan kunnen makers zich daaraan verbinden. Het gaat natuurlijk ook om de publieksbeleving. Die kennis halen we ook bij onze buitenlandse partners vandaan. Een van onze partners is het GenderBender festival in Italië. Dat bestaat al 15 jaar, en die bedenken nu ook van alles. Een andere partner is het Orlando Festival in Bergamo. Dat was een van de brandhaarden van Corona. Die hebben vorige maand een eerste proefversie van hun nieuwe festival gehad, en doen in augustus een tweede deel. Daar hopen we ook veel van te leren.

Moet je inderdaad geen festivals organiseren die veel langer duren, zodat je veel meer voorstellingen kunt spelen voor dat kleine publiek?

Dat doen ze in Bergamo nu. Daar hebben ze de hele programmering uitgespreid, zodat ze vaker kunnen spelen. Volgens mij werkt dat heel goed. Dan zit je minder vast aan het gegeven dat al die mensen in die 4 of 10 festivaldagen bij elkaar moeten komen.

Online mogelijkheden?

We hebben 1 project dat speciaal gemaakt is voor online. Daar ben ik wel voor, maar voor de rest hoop ik dat we alles live kunnen doen. Misschien met iets minder mensen. Ik ben er voorstander van dat de kunstenaar bepaalt hoe hij het wil presenteren, in plaats van dat de omstandigheden bepalen hoe het moet. Als Corona zegt: alles online, dan ben ik daar niet voor. In veel gevallen is online een beperkende factor.

Ben je hoopvol?

Eerlijk gezegd niet zo. Ik ben hoopvol omdat ik zie dat de culturele sector flexibel en creatief is. Ik ben niet zo hoopvol over de omgeving. De politiek zou veel meer kunnen doen. Ik zie wel politici die dat willen, maar ik zie het in de praktijk niet gebeuren. En als Corona langer blijft? Wat gebeurt er met de theatersector als de kleine theaters omvallen? Wat als poppodia gaan omvallen? Wat gebeurt er dan met de popmuziek? Daar zal de politiek echt een stap in vooruit moeten zetten. Ik  denk wel dat het kan. Er hoeft maar een iemand op te staan die met de vuist op tafel slaat, een nieuwe minister die zegt: we gaan dit doen. Dan kan het gewoon, maar die moet wel opstaan. Ik heb die nog niet gezien.

Zelf ambities in die richting?

Nee. (lacht) Ik denk ook dat er een mandaat moet zijn. Er  moeten partijen zijn die dat mandaat geven, en die het niet alleen over de economische belangen hebben. Ik zie zulke partijen wel, maar als ze eenmaal in de regering zitten, blijkt dat weg te vallen. Sta maar eens op en heb het lef om, ook als je in de regering zit, te zeggen: dit kan zo niet langer. Die mensen heb ik nog niet gezien.


Bart Rutten: we moeten in het Nijntje Museum vooral de ouders goed in de gaten houden

15 juni 2020 | Door Wijbrand Schaap

"Het spontane aanwaaien zit er even niet in. Als je bij ons binnenkomt word je al gelijk geconfronteerd met alle veiligheidsmaatregelen die we getroffen hebben. Er hangen enorme schermen om de bezoekersstromen te scheiden. Er is een kans dat je dit keer niet verdwaalt in ons museum want er zijn allemaal stickers op de vloer."

Bart Rutten, artistiek directeur van het Utrechtse Centraal Museum is opvallend goed geluimd. Het museum is weer open, en dat voelt goed: "Maar laten we ook eerlijk zijn, het varieert nogal met de drukte. De zondag is altijd wat drukker, maar wie vroeger een hekel had aan al die grote groepen in  het museum, moet nu echt zijn kans grijpen. Sommigen spreken van een ouderwetse luxe, uit de tijd dat we nog niet zo publieksgericht waren en het nog een kleine uitverkoren groep was die het museum bezocht."

Je zou het bijna alweer vergeten, de stille straten, de gesloten kunstgebouwen, nu iedereen weer de kans heeft om zich aan al dat moois te laven. Toch is het leven nog niet normaal. Het kantoorpersoneel werkt nog gewoon vanuit huis, bijvoorbeeld. Hoe was het leven voor Rutten, tijdens de smart lockdown?

"Als ik terugkijk, het is best wel een poosje geleden alweer. De woensdag, voor vrijdag de dertiende, dachten wij dat we die vrijdag nog gewoon een opening zouden hebben van de kleinere tentoonstelling 'De Slaapbank die ogen opende', over de Martin Visser bank. Alles stond klaar, maar in 2 dagen was er opeens die lockdown. Ik was absoluut verdrietig dat deze openbare plek, een plek van de stad, opeens gesloten was."

Maar hij zag ook iets moois gebeuren: "Toen we een week dicht waren besefte ik al dat het veel langer ging duren. We besloten dus het hele programma een kwartaal te draaien. Alles werd uitgesteld, en dan moet dat ook allemaal geregeld worden met de bruikleengevers. Bij de zomertentoonstelling 'De ommuurde stad' zitten een paar hele grote bruiklenen uit het buitenland. Dan is het de vraag of we die kunnen verplaatsen naar 14 september. Achter de schermen waren we full force bezig om ons aan te passen aan de eisen van de tijd."

En dus moest er een nieuwe routering van het publiek komen. Dat was een aparte uitdaging: "Het museum bestaat uit 3 verschillende gebouwen die op een heel ingewikkelde manier aan elkaar geknoopt zijn. Voor het grote publiek maakt het niet veel uit, dat komt voor De Stallen en daar is de route gewoon rechtdoor. Er is wel een garderobe bijgeplaatst, want de garderobe beneden is alleen bereikbaar via een smalle trap. Daardoor hebben we nu dus een bemande garderobe."

En dat niet alleen. Het ziet er ook nog eens goed uit, vindt Bart Rutten: "Het is natuurlijk een museum dat qua fysieke ruimte wel wat uitdagingen had, maar laat ik vooropstellen dat ik een waanzinnig goed team heb. Dat heel erg slim met alle uitdagingen is omgegaan. Ik kom nu wel eens bij collega's om te zien hoe zij het hebben opgelost, en dan denk ik: nou, dan hebben wij het verdomd goed voor elkaar."

Hoe dan? "We hebben de architect die de laatste verbouwing heeft gedaan gevraagd om mee te denken. Hij zei: we gaan geen perspex gebruiken, want dat wil iedereen. Hij kwam met een pvc-achtig materiaal aan, tussen perspex en gordijnen in, in een best wel felle oranje kleur. Dat is veel duurzamer en ook nog eens brandveilig. Daardoor is het een ingreep geworden die heel zichtbaar is, zodat je goed ziet dat er op je veiligheid wordt gelet, en je ziet ook dat een tijdelijke oplossing is, die wel eens wat langer zou kunnen blijven."

Dus tijdelijk permanent? "Ik ging bij anderen kijken hoe zij het hadden opgelost, van postkantoren met touwtjes uit het systeemplafond, met een houtje, tot full design toepassingen. Wij zitten niet helemaal aan de top, maar het is functioneel, mooi en strak georganiseerd. Daar ben ik best trots op. Er was zelfs een verkeersdeskundige die ons aanhaalde als voorbeeld van een museum dat het goed voor elkaar had."

Met veel kleine zalen is het natuurlijk nog wel lastig om de anderhalvemeterbezetting te handhaven. In iedere zaal een zaalwacht? "Er staan op strategische punten zaalwachten, bij ons lopen ze ook rond. Zo houd je vanuit een totaalbeeld de boel in de gaten. Het belangrijkste is het tellen bij de deur. Mensen reserveren van tevoren en er mag maar een beperkt aantal mensen binnen. We hanteren timeslots wel voor de toegang, maar daarna mag je zo lang blijven als je wilt."

Dat is bijna zoals het normaal ook gaat, maar er zijn dus wel uitzonderingen, blijkt: "Die vrijheid geldt alleen niet voor het Nijntje Museum. Daar hebben we een hele andere strategie. Dat wordt echt om het blok leeggeveegd om het volgende blok binnen te laten. Daardoor zitten we bij Nijntje op een aanzienlijk mindere capaciteit, ik denk 20 % max. Dat komt omdat ouders van peuters veel onvoorspelbaarder zijn. Die gaan altijd vol overgave achter hun eigen peuter aanrennen."

Het kan nog weer anders: "In het Rietveld Schröderhuis is het ook uniek. Wie er al een keer geweest is, zou ik bijna aanraden om het nu weer te gaan zien, omdat het een heel bijzondere setting heeft: je mag er zonder begeleiding doorheen lopen. Je krijgt met zijn tweeën een audiotour."

Is het Centraal Museum klaar voor een volgende golf?

"Ik denk dat dit de realiteit is, zolang er nog geen vaccin is. Dan moet je constant in staat zijn op te schalen en af te schalen. We weten nu beter wat dat betekent. De grootste onzekerheid is de financiële factor. We staan er goed voor, dankzij de steun van de gemeente, dus we kunnen deze klap goed pareren. Maar dat is het lopende jaar. Als we structureel teruggaan in bezoekersaantallen, van de weelde van de afgelopen 3 jaar, met meer dan 350.000 bezoekers,  naar onder de 200.000 of misschien nog wel minder, heeft dat flinke consequenties."

"Iedere week stellen we nu de prognoses bij. We hebben prachtige dashboard-begrotingen waarin we aan de cijfertjes kunnen draaien, om het overzicht te behouden. Op die manier hoop ik dat we deze storm kunnen doorstaan. Want ik hoop echt wel dat het een tijdelijke storm is, die uiteindelijk ook overtrekt, waarna het opklaart. Juist ook omdat we de afgelopen jaren zo ontzettend goed bezig waren. Dat zeg ik omdat we als plek nadrukkelijk weer gezien werden. Door Utrecht, maar ook door de rest van het land."

En dan nog wat anders: er is opeens een heel ander, veel jonger publiek binnen: "Jammer dat we weinig aanloop uit de rest van het land hebben, omdat het openbaar vervoer nog ontraden wordt. De reguliere museumbezoeker komt met de trein. Als we nu open zijn, zit het dus ook niet vol, omdat vooral het oudere publiek het nog even laat afweten."

"Afgelopen zondag hadden we volle dag met veel publiek, en onze vrijwilligers schreven in het dagverslag dat ze het zo'n bijzondere tijd vonden, omdat er zoveel jonge mensen in het museum waren. Ze krijgen opmerkingen dat mensen verbaasd zijn over hoe leuk ze het vinden. En dat is natuurlijk ook zo. Die jongere generatie heeft normaal een volle agenda met concerten in Paradiso en uitgaan. Nu zijn ze meer aangewezen op de eigen regio, dus krijgen we nieuwkomers die zich laven aan wat we te bieden hebben."

En dan is er nog de stad. Bart Rutten is trots op Utrecht: "In Utrecht heeft de gemeente goed ingegrepen toen de crisis begon. Er is direct een wekelijks overleg opgezet met alle collega's en andere stakeholders. We wisselen ervaringen uit, delen oplossingen. We overleggen met andere kunstinstellingen, en misschien gaan er daardoor ook nog hele bijzondere uitwisselingen plaatsvinden. Daar kan ik nog niet veel over zeggen, omdat het nog allemaal in de gespreksfase zit, maar het kan heel mooi worden."

"Die samenwerking, en die onderlinge openheid, is uniek voor Utrecht. Ik heb hiervoor  heel lang in Amsterdam gewerkt, en dat was heel anders. De vibe van deze stad is heel goed. Jammer dat het grootste feestnummer ons nu gaat verlaten, en dan heb ik het over burgemeester Jan van Zanen. Die was erg goed voor de stad en de sfeer."


'Ik zie Le Guess Who niet op een grasveld gebeuren.' Johan Gijsen over uitstel van veelbekroond festival

28 mei 2020 | Door Wijbrand Schaap

'Begin maart deden we nog een beetje lacherig over het virus, maar een week later werd mij al duidelijk dat we dit jaar serieus in de problemen zouden komen.' Johan Gijsen, directeur en oprichter van het Utrechtse festival dat elk jaar in november de meest verrassende artiesten uit alle genres van de internationale muziekwereld bij elkaar brengt, is nog zichtbaar aangedaan van het besluit dat hij op dinsdag 19 mei bekend moest maken. De editie van 2020 wordt, net als zoveel andere festivals, uitgesteld tot 2021.

'We merkten bij het boekingsproces dat het steeds lastiger werd om mensen te bereiken. Er waren ook steeds minder mensen bereid om met ons in gesprek te gaan, omdat de wereld er zo onzeker uitzag.' Eerst was er zelfs nog het idee om in het najaar de programma's van andere Utrechtse festivals te omarmen: 'Le Guess Who heeft alle muziek, van freestyle jazz tot klassiek tot middeleeuws en hiphop, dus het voelde hartstikke goed om die gesprekken aan te gaan. Maar ieder idee dat we bedachten konden we een week later weer in de prullenbak gooien.'

Al 1500 passe partouts verkocht

Dat maakt plannen inderdaad lastig. 'We hielden de moed er goed in, maar 3 weken geleden kwamen we echt op het punt dat we moesten besluiten dat het niet meer verantwoord was. We verkopen na de editie altijd al heel veel passe partouts voor de volgende editie. We hadden aan mensen van over de hele wereld al meer dan 1500 passe partouts verkocht. Ik zie nu al niet voor me hoe ik 1500 mensen kwijt zou kunnen in november. Dat zijn mensen die overal vandaan komen, van Moskou tot Mexico. Die mensen moet je duidelijkheid verschaffen. Als we nu annuleren is de schade nog beperkt. Als we doorgaan n in september alsnog moeten annuleren is de schade niet te overzien.'

'In het reguliere programma is plek voor 250 acts en we waren met de programmering nu op een derde. Met al die artiesten hebben we ook goede afspraken kunnen maken. De meeste gaan ook mee naar volgend jaar. Le guess who heeft ook onder artiesten een hele goede reputatie, dus de meeste begrijpen het ook. Ook zij hebben behoefte aan zekerheid.'

Representing the underrepresented

Gijsen is niet bang dat naar volgend jaar doorgeschoven acts zullen moeten afzeggen, omdat zoveel andere optredens en festivals naar 2021 zijn doorgeschoven: 'De acts die wij programmeren komen meestal uit heel andere hoeken van de muziekwereld. Het kan een Pakistaanse zanger zijn, of iemand die al jaren niet gespeeld heeft. Ik verwacht niet dat wij mensen hebben die te veel boekingen hebben. Ik merk wel dat er nu heel weinig speelplekken zijn. Dat kan lastig worden.'

'Wij hebben als ondertitel 'representing the underrepresented', dus we bieden artiesten een podium die zelden of nooit te horen zijn, in Nederland en Europa. Die artiesten krijgen het nu nog moeilijker. Aan de andere kant maakt het een festival als Le Guess Who nog urgenter dan het al was.'

'Het gaat juist om die kleine boekingskantoortjes, de kleine agentschappen, de kleine managementbureaus. Die zijn allemaal heel kwetsbaar en hebben geen diepe zakken. Daar maak ik me wel heel veel zorgen over.'

Tijdens de boterham

Het festival zelf is een gigantisch gebeuren. Niet alleen alle zalen van TivoliVredenburg zijn in gebruik, ook tientallen zalen, verspreid over de stad, van kerken tot het Centraal Museum en kleine galeries. Er zijn honderden mensen aan het werk, en duizenden toeschouwers. Het kan tegen een stootje en dat geldt ook voor het kernteam van 10 tot 15 personen dat gedurende het jaar de zaak drijvend houdt. Dat is nu veroordeeld tot thuiswerken.

'Dat is ook verschrikkelijk. Je kunt thuis best ideeën bedenken, maar je  inspiratie haal je toch niet van achter je beeldscherm naar boven. Inspiratie komt doordat je mensen ontmoet, doordat je buiten rondloopt en op plekken komt doordat je kunst tot je neemt, doordat je iets moois ziet. Dat is een gemis. Op kantoor werken we allemaal aan dezelfde hele grote tafel. We hebben geen aparte bureaus. Daardoor is er de hele dag interactie. Tijdens de boterham wordt er heel veel gesproken over onze missie en visie, en alle ideeën zijn welkom. Dat mis je nu enorm. We houden het team bij elkaar door  een keer per week een uur met elkaar te zoomen, maar dan gaat het toch heel erg over de vraag hoe het met iedereen gaat.'

Drijfzand

'Ik ben er trots op hoe positief mijn mensen zijn gebleven. Ze moeten alles uit hun tenen halen. Het lijkt wel of je een fundament probeert te leggen op drijfzand. Elke dag leg je een paar stenen op elkaar en 's ochtends wordt je wakker en zie je dat de stenen weer verdwenen zijn en moet je weer wat nieuws verzinnen.'

Ik verwacht wel dat we  in november op de dagen dat Le Guess Who zou plaatsvinden nog wat activiteiten in de geest van het festival zullen ontplooien, maar dan met een veel lokaler karakter. Dat zie ik ook als onze plicht, en iedereen wil dat ook. dat gaan we de komende weken uitwerken.'

Anderhalve meter

Over de toekomst van de anderhalvemetersamenleving denkt hij iedere dag na, vertelt Gijsen: 'Maar ook dat toekomstperspectief wijzigt iedere week. Ik snap ook dat het heel ingewikkeld is voor alle overheden, maar er moet straks aan het eind van de zomer wel duidelijkheid komen. Je kunt niet iets verzinnen terwijl je niet weet hoe de wereld er over een paar maanden uitziet. Komt die duidelijkheid niet, dan blijven we maar aan de tekentafel zitten. Er zijn ook een heleboel dingen die nu geschetst worden, waar ik niet eens over wil nadenken. Ons succes is mensen van over de hele wereld samenbrengen en die van hele  speciale kunst laten genieten in een hele intieme setting met elkaar. Dat kan ik niet verplaatsen naar een grasveld. Veel van onze artiesten zijn ook heel avantgardistisch. Dat moet je echt beleven, daar moet je met je neus bovenop staan.'

Met 100 mensen in de Grote Zaal van Vredenburg? 'Wij presenteren best wel veel artiesten waar heel weinig publiek voor is, maar bij ons staan ze voor 2000 man. In een andere vorm zie ik het niet. We hadden een Bulgaars koor in de Domkerk, en dat noem ik al een intieme setting. Dat was kippenvel dat langs je rug je bilnaad inliep. Als je dat op een grasveld moet doen waait het gewoon weg.'

Een decimering van het publiek wegens social distancing zal hoe dan ook een uitdaging worden: 'We financieren ons grotendeels zelf. 73 procent van onze kosten dekken we met ticketverkoop. Als we minder kaarten mogen verkopen zullen we geld van elders moeten zien te krijgen. Daar liggen nog wel uitdagingen.'


Greg Nottrot krijgt energie van de coronacrisis: "Laten we genieten van het feit dat er eindelijk weer ruimte is voor het experiment."

20 mei 2020 | Door Wijbrand Schaap

"Ik ben in het begin wel geschrokken van het feit dat ik zo laconiek was onder de lockdown. Ik dacht: interesseert het me dan niet genoeg, dat ik er zo lichtzinnig overheen stap? Ik begrijp ook goed dat mensen heel veel verdriet hebben dat het allemaal niet doorgaat, maar kennelijk ben ik daar iets fatalistischer in."

Greg Nottrot, theatermaker en raadselbouwer, valt, 2 maanden na de sluiting van alle theaters vanwege de coronapandemie, niet te betrappen op lethargie. Sterker nog: hij bruist van de ideeën. De voorman van het Nieuw Utrechts Toneel wil eigenlijk niet afwachten tot een mogelijke versoepeling van de lockdown.

Zelf koken

"Eerlijk gezegd: ik ga wel aan van die beperkingen. Ik word er enthousiast van omdat het altijd leidt tot nieuwe vormen. Het stuk dat voor de festivals gepland stond, 'Graven', kan niet op de oude manier doorgaan. Daarom gaan we een maand in de aanloop tot de 'voorstelling' het publiek laten delen in het verhaal. Als je je opgeeft krijg je elke dag iets toegestuurd om mee te doen aan de speurtocht waar de voorstelling over gaat. Dat zijn aanwijzingen en hints, maar er zullen ook een aantal recepten tussen zitten: "Kook dit" of "Post dit, want dan snap je beter waar het verhaal straks over gaat"."

Greg gaat nog even door: "Er is ook een mogelijkheid om straks mee te eten. We werken samen met  buurtrestaurant Venster, en dat organiseert nu al 'zoom-diners'. Dan haal je bij hun je tasje op, met gerechten die al superlekker zijn klaargemaakt, en eigenlijk alleen nog maar een kwartiertje in de oven hoeven. Het begint dan met een online ontmoeting met de chef, die vertelt wat hij gemaakt heeft, en vervolgens ga je in "breakout-rooms" met kleine groepjes mensen samen koken en praten. Dat is echt een bijzondere ervaring."

Toch een volle zaal

Samen maar toch alleen, en met wildvreemden aan tafel zonder dat je op de bon wordt geslingerd. Nottrot denkt ook voorbij de lockdown, als mensen weer naar het theater mogen, maar dan met meer ruimte tussen de stoelen: "Voor onze voorstelling over de Amerikaanse verkiezingen, dit najaar, hebben we nu het idee gedropt om hem niet steeds voor een heel klein publiek in 1 theater te spelen, maar in 2 steden tegelijkertijd. Als Victor, mijn tegenspeler, in Leiden staat en ik in Amsterdam, en onze Amerikaanse actrice in Amerika zit, met een derde van het publiek thuis, een derde in Leiden en een derde in Amsterdam, heb je toch een volle zaal."

Je moet er maar opkomen.

"Het is natuurlijk nog heel erg in ontwikkeling, omdat het volkomen onduidelijk is wat de theaters kunnen na de zomer. Technisch is het ook wel een uitdaging: wat doen we als de verbinding niet tot stand komt? Hebben we het dan al van tevoren opgenomen?"

Bij voorstellingen van Greg Nottrot, zoals zijn versie van De Kersentuin, die gebaseerd was op het al dan niet waargebeurde conflict rond het familiehuisje in Griekenland, of zijn voorstelling over grenzen, vorig jaar, spelen waarheid en verzinsels altijd al een intelligent kat-en-muisspel.

4 scenario's

"Het fijne van mijn manier van werken is dat het altijd voortkomt uit de actualiteit, en dat de concepten zich in een vrij laat stadium pas vormen.  En omdat echt en nep altijd door elkaar lopen is dat ook iets wat in de vorm allerlei mogelijkheden biedt. Dat is ook spannend, want je bedenkt niet 1 scenario, maar minstens 4. Waarbij je niet zeker weet welke doorgaat."

De voorstelling Graven, die voor de zomer gepland stond, gaat dus hoe dan ook door. Het verhaal over zijn oma, die nu ze dementeert een Duitse naam begint te fluisteren waar de familie nog nooit van heeft gehoord, zal mogelijk zelfs als podcast of hoorspel worden uitgebracht.

"We kunnen hem opvoeren op het Berlijnplein. Onder de overkapping kunnen we 100 toeschouwers kwijt op anderhalve meter. Ik weet niet hoe het zal gaan, dus kan niet zeggen of het door zal gaan. Ik maak net zo lief een voorstelling die zich in de huiskamers van de toeschouwers afspeelt. Daarvoor onderzoek ik wel hoe ik de adem van het publiek kan horen. Als ik een Zoom-bijeenkomst doe met 100 mensen, staat iedereen op 'mute' en hoor ik de adem niet meer, ik hoor de lach niet meer, ik merk de reacties niet meer. Het is een cliché  dat de afgelopen tijd al veel is gebruikt, maar theater speel je echt mét het publiek. Hoe zorg je dat die interactie plaatsvindt tussen 100 man thuis en mij als acteur?"

Vuelta

Typisch Greg Nottrot om daar te zijner tijd wel met een oplossing voor te komen, net als de voorstelling die hij zou gaan maken voor de start van de Vuelta. Oplossingen bedenken zit in zijn natuur. "Ik blijf plannen maken. Ik had, toen eenmaal duidelijk werd dat het EK voetbal niet doorging, bedacht dat we dit EK dan wel zouden gaan verzinnen. Op elke speeldag de wedstrijd die die dag gewoon van commentaar voorzien alsof er gespeeld werd."

Is dan niks onmogelijk?  Ook voor Nottrot zijn er grenzen: "Ondertussen heb ik wel 2 dochters, dus ging ik  terug van 5 dagen werken naar 3 dagen, en dat met 3 keer zoveel ideeën en van elk idee 4 mogelijke scenario's. Ik moest er een beetje voor waken om niet te hard van stapel te lopen."

Experiment

"Gek hè: het virus roept eigenlijk op om het rustiger aan te gaan doen als wereld. Ik ben het ook eens met mensen die nu roepen dat kunstenaars even niks moeten doen: wacht maar even, observeer de wereld maar, laat er maar even niks zijn, er is niks aan de hand als we een tijdje niks van ons laten horen. Daarna komen we wel weer 10 keer zo sterk terug. Ik snap die gedachte. Het zit alleen niet zo in mijn aard. Ik kan mezelf moeilijk tegenhouden, het bedenken gaat door. Ik moet me binnen de organisatie dus ook een beetje inhouden. We hoeven niet morgen vooraan te staan, laten we dingen onderzoeken. En laten we genieten van het feit dat er eindelijk weer ruimte is voor het experiment. Want dat is ook wat we een hele tijd kwijt waren. Dat zat in de verdrukking. Nu is er weer ruimte voor onderzoek."


Rainer Hofmann: "Kunstenaars hebben een speciale gevoeligheid voor wat er kan en wat er in de toekomst wacht. Dat is hun waarde."

14 mei 2020 | Door Wijbrand Schaap

"Ik heb in 5 weken maar 1 mens langer dan 3 minuten ontmoet. Ik woon alleen, ik zie mensen bij de boodschappen, ik wandel en maak fietstochten, maar verder zie ik niemand live." Rainer Hofmann, artistiek directeur van Spring, beleeft dankzij Corona een heel ander voorjaar dan de bedoeling was. In mei zou het grote Utrechtse festival van vernieuwende kunst op talloze locaties in Utrecht spelen, maar alles is tot nader order afgelast.

"Het was het hardste moment in mijn theaterleven om alle kunstenaars te contacteren, alles af te gelasten en de medewerkers te zeggen: we stoppen nu. Het goede is dat we een najaarseditie kunnen voorbereiden, Spring in Autumn, al weten we ook nog niet of die doorgaat. We kunnen in ieder geval nog naar iets toewerken."

De vraag is natuurlijk ook of uitgestelde voorstellingen niet hun actualiteit verliezen. Rainer Hofmann heeft vertrouwen in de creativiteit van de kunstenaars waar het festival mee samenwerkt: "Je weet niet hoe de wereld eruitziet over een half jaar. Tegelijkertijd zijn de vragen die tijdens dit festival aan bod zouden komen, over wat grenzen zijn, wat ons verbindt, alleen nog maar urgenter aan het worden. Zo'n virus maakt ook dat dingen worden uitvergroot, dat je dingen nog duidelijker kunt zien. Ik geloof dat kunstenaars vaak een talent hebben om dingen vroeg te benoemen."

ARK

Zoals dat project dat op stapel staat: ARK. Het is een samenwerking met 7 organisaties uit 6 Europese landen, onder het thema 'Moving Borders' en uitgevoerd door een Brits gezelschap dat Quarantine heet. Toeval bestaat niet, lijkt het. Het project werd bedacht toen quarantaine nog iets uit een ver vervlogen tijd was: "Het voorstel voor dit project stamt al uit september van vorig jaar toen er nog helemaal geen coronacrisis was. Maar het wordt met de dag actueler."

Is dat eigen aan SPRING?

"Ik denk dat het eigen is aan kunst. Kunstenaars hebben een speciale gevoeligheid voor wat er kan en wat er in de toekomst wacht. Dat is hun waarde, omdat zij zintuiglijke beelden kunnen vinden, emoties kunnen opwekken. Bij Spring hebben we wel een goede neus voor dit soort kunstenaars."

Hebben jullie al een plan b voor als de social distancing veel langer gaat duren?

"De crisis en de social distancing treffen ons in de kern. Bij theater en dans gaat het om de ontmoeting tussen kunstenaar en publiek, in 1 ruimte, en tegelijkertijd. Dat is nu onmogelijk. Het is ook zielig om in een zaal te zitten waar iedereen anderhalve meter afstand moet houden. Dat betekent dat je in een zaal van 600 stoelen maar 90 mensen binnen kunt hebben. Dus hoe gaan we dat oplossen. Alles digitaal is maar een tijdelijke vervanging, want het blijft op afstand. Wij willen nu kijken wat we kunnen tonen met die anderhalve meter afstand. Dan denken we aan langdurige projecten. Een manifestatie die bijvoorbeeld een hele dag duurt en waar mensen kunnen in- en uitlopen."

Langer nadenken

Dat zou een ding kunnen zijn, maar daar los je niet alles mee op, natuurlijk, erkent Hofmann: "Ik denk dat heel veel organisaties op zoek zijn. We moeten daar de tijd voor nemen. Het ergste wat kan gebeuren is dat we heel makkelijk snelle oplossingen vinden. Het is ook een moment om even stil te staan en langer na te denken dan gewoonlijk. We moeten niet alleen met pragmatische oplossingen komen. Natuurlijk moeten we die ook hebben, maar we moeten vooral ook goed nadenken. En ik wil nog helemaal niet denken aan wat er gebeurt als het niet wordt opgelost. Ik vind het al erg genoeg wat er nu aan de hand is." Want het leven van een artistiek directeur van een festival in lockdown is zwaar. "Ik skype, ik zoom, ik bel. Vooral bellen is weer helemaal terug. Het is fijn iemand dicht in je oor te hebben. Maar het is heel belangrijk dat we elkaar kunnen aanraken en echt ontmoeten, niet via een scherm."

Hoe kom je verder je dag door?

"Behalve met het werken aan nieuwe edities, lees ik heel veel. Ik heb zojuist ook een 15 uur durend radiohoorspel afgerond van de roman Gravity's Rainbow van Thomas Pynchon. Daarnaast overleg ik veel met andere Utrechtse makers en instellingen. Utrecht is een heel coöperatieve stad, mensen helpen elkaar in deze moeilijke tijd. Dat is mooi, maar mijn vragen gaan vooral ook over wat er hierna moet gebeuren. Wat moet er anders? Ik hoor van kunstenaars dat ze hun voorstelling niet meer zo door kunnen maken als ze nu doen. Ze hebben nu andere vragen."

Nationaal

Maar voor SPRING is de rest van de wereld minstens zo belangrijk: "Wat gebeurt er als er een uitbraak komt in Afrika of Brazilië? Gaat Europa dan helemaal dicht voor reizigers uit die streken? Daar wonen veel kunstenaars met wie we samenwerken. Ik ben niet alleen bang voor hun gezondheid, maar ook voor het feit dat ze voor langere tijd niet meer naar Europa kunnen komen. Kijk hoe met Italië is omgegaan. Dat is al erg genoeg. We zijn bij Spring heel internationaal gericht, maar ik zie alles steeds meer nationaal worden."

Goed om te weten:

Tijdens de dagen dat het festival gepland staat gaat SPRING On Sceen Live.


Oscar Kocken: "Een half jaar je werk niet mogen uitvoeren is vrij gortig."

6 mei 2020 | Door Wijbrand Schaap

"Ja, het was natuurlijk wel iets wat we op alle manieren al zagen aankomen. Dat maakt dat ik mentaal er al op voorbereid was. Maar als je het dan echt hoort… Het is gewoon zó zuur. Elke keer dat je slecht nieuws krijgt, probeer je te herstellen, te resetten, nieuwe plannen te smeden. Dan ga je iets anders doen en komt er weer een klap. Moet je datzelfde proces weer door. Dat vreet energie."

Oscar Kocken, zelfstandig theatermaker in Utrecht (onder andere bij Het NUT en De Orde van de Dag), talkshowhost van de zondagse talkshow in de Utrechtse Stadsschouwburg en bedenker van het festivalprogramma Zomaaargasten, heeft het even gehad. We spreken elkaar de dag nadat officieel bekend is geworden dat alle zomerfestivals tot 1 september 2020 zijn komen te vervallen. En juist daar had hij nog een sprankje hoop op gevestigd. Direct toen de eerste 'intelligente lockdown' werd uitgeroepen stortte hij zich op twitter, waar hij een eerste twittertalkshow opzette. Een leuke ervaring, vond hij toen, maar meer ook niet.

Oorlogsdagboek

Hij had nog een financiële buffer, "al had ik er niet op gerekend dat er een wereldwijde pandemie zou uitbreken die al mijn werk onmogelijk zou maken". Omdat hij toch alle tijd had, stortte hij zich op een project voor de zomerfestivals. Er lag al een tijdje een plan om iets te gaan doen met het oorlogsdagboek van zijn opa. Die ging na de bevrijding van Limburg, in maart 1945, mee met het rode kruis om te helpen met de repatriëring van gevangen en gewonden. Hij ontdekte dat er nog een spannende vraag bij was gekomen: het verzoek om een bijbeltje terug te brengen dat een zwaargewonde soldaat aan opa gegeven had, met de wens om het aan zijn familie te geven.

Oscars zoektocht trok online veel aandacht, ook van de landelijke media, en leverde uiteindelijk ook een verrassende uitkomst op: de soldaat had de oorlog overleefd en was getrouwd. Oscars opa was hem steeds bijna op het spoor, maar had hem niet gevonden. De soldaat is in 2010 overleden en Oscar maakt er nu een project van om het bijbeltje terug te brengen naar zijn weduwe, zodra corona het toelaat. Het zou allemaal moeten leiden tot een intieme voorstelling op het Bossche theaterfestival Boulevard. Dat nu dus niet doorgaat.

Volgend jaar

"Ik begrijp van de organisatie van Boulevard dat ze wel zoeken naar mogelijkheden om toch iets op een of andere manier ergens ooit plaats te laten vinden. Maar ja, dat is nu allemaal nog zo onzeker. Ik kan daar nu nog niet vanuit gaan. Natuurlijk ga ik het ooit wel spelen, maar dat is dan volgend jaar. Dat is ook hoe mensen erop reageren."

"Maar normaal gesproken zou ik daar volgend jaar met een nieuwe voorstelling staan. Dat lost het probleem van de komende paar maanden niet op. Want het betekent nu al dat er gewoon een half jaar geen optredens zijn. En als je tegen wie dan ook die in welke sector dan ook werkt zou zeggen: "je mag een half jaar je beroep niet uitoefenen? Ik weet niet hoe je dat normaal gesproken oplost. Natuurlijk kan ik creatieve ideeën verzinnen om toch het allemaal aan te passen. Maar een half jaar je werkt niet mogen uitvoeren is vrij gortig."

Maar er is toch steun afgekondigd? 300 miljoen?

"Die bedragen, die gaan vooralsnog niet naar de individuele makers en spelers. Al die mensen die op De Parade zouden staan, al die mensen die op Oerol zouden zijn. In een artikel in NRC waar de festivals reageerden op de lockdown was Festival Boulevard het enige dat zei: 'We zoeken naar een manier om onze artiesten te ondersteunen'.

Bestaansrecht

"Ik snap dat je als organisatie allereerst natuurlijk prioriteit geeft aan het in stand houden van jouw club. Je vaste medewerkers. Maar iemand moet doorhebben dat de mensen die zo'n organisatie bestaansrecht geven juist de artiesten zijn die geen vast dienstverband hebben." Oscar benadrukt dat hij zich minder zorgen maakt om zijn eigen toekomst: "Ik heb de mazzel dat ik al een poos bezig ben, dat ik wat heb kunnen sparen. Ik heb de mazzel dat ik mag hopen dat ik nog wel even onthouden word als ik niet op het podium sta. Het wordt wat pittiger dan normaal, maar daar heb ik dan nog wel wat fiducie in. Maar als als beginnende maker? Zie je er maar tussen te wurmen. Je begint met zo'n grote achterstand. Als je in de eerste 5 jaar, of misschien wel de eerste 10 jaar van je carrière zit, zie dan maar eens hoe je op de radar blijft."

Tikkie

De minister zei nog dat de sector moest zoeken naar online verdienmodellen. Jij had een 'Tikkie' op je website staan. Is dat een goed idee? "Ik krijg wel iets binnen en ben daar heel erg dankbaar voor, maar het is niet alsof een betaalknop de oplossing van alles is. Nee dus, want als je een betaalmuur maakt, is iedereen te sceptisch om te komen kijken. Een vrijblijvende donatieknop zoals de straatmuzikant die een hoge hoed neerzet? Mensen zijn gulle gevers, echt te gek, maar het gros doet daar niks mee. En dat mag ook. Dat is de manier waarop we het aanbieden. Zou het alternatief dan zijn dat we 2, 3 minuten laten zien?  En als je meer wil horen, dan betalen? Ik word al zo chagrijnig van reclames voor een YouTube filmpje. Dus ik zou het niet zo heel goed weten. Hoe dan?"

"Daarbij moeten we weer andere mensen inschakelen die dat gaan ontwikkelen. En die zijn niet gratis. Je moet eerst investeren en dan maar bidden en smeken dat het zoden aan de dijk zet. Dat doet het niet zolang anderen het gratis aanbieden. Je zou dus echt gewoon als sector moeten besluiten: 'Niemand zet meer gratis een tekst online. Niemand speelt meer een gratis liedje in op YouTube. Niemand. Maar dat gaat niet gebeuren."


Willemijn Mooij moest de Mattheus Passie annuleren: "De musici waren het eerste waar ik aan dacht. Spelen in de Mattheus is voor sommige een kwart van hun jaarinkomen."

20 april 2020 | Door Wijbrand Schaap

"Afgelopen (Stille, red) zaterdag waagden we het weer eens om bij vrienden te gaan eten, mijn man en ik. We waren het zat om het alleen maar over corona te hebben. Toen hebben we afgesproken om een muziekavond te houden. We werken allemaal in de klassieke muziek, maar spraken af om juist géén klassieke muziek te luisteren. Het werd een avondje popmuziek uit de jaren 80. We hebben de hele avond op groot scherm youtube-video's bekeken. Het leverde mooie jeugdherinneringen op. Ik had geen moed om naar een complete Matthaeus te luisteren. Dat trok ik gewoon niet."

Willemijn Mooij heeft als zakelijk directeur van de Nederlandse Bachvereniging een bizar hectische tijd achter de rug. Voor de tweede keer in het bijna 100-jarig bestaan van de vereniging ging de Mattheus Passie in de Grote Kerk van Naarden niet door. De vorige keer was aan het einde van de Hongerwinter in 1945, toen Nederland bijna bevrijd was van de Duitse bezetting. Nu gooit een pandemie roet in het eten.

Schouders los

Voor de Bachvereniging werd al vroeg duidelijk dat 2020 wel eens een heel zwaar jaar zou kunnen gaan worden, vertelt Mooij: "Het stond eerst in het teken van de subsidieaanvragen voor de Rijkssubsidie en voor de gemeente Utrecht. Dat is ontzettend veel werk. Ik had dus al 2 maanden als een monnik opgesloten gezeten om te schrijven. Dat was eind januari klaar. Daarna heb ik 1 week een time-out genomen om mijn schouders weer een beetje los te krijgen."

Bij terugkeer bleek corona in Nederland aangekomen. "Begin maart brachten we de Trauerode, heel toepasselijk achteraf, en toen merkten we het al. Het was niet zo vol als anders. We zagen dat bepaalde sponsors niet kwamen, terwijl ze wel kaarten hadden. Vanaf dat moment heb ik eigenlijk alleen nog maar op mijn hoofd gestaan."

Dingen gingen snel. "De beslissing om te annuleren hebben we al op 16 maart genomen. Niets wees erop dat we na 31 maart nog konden hervatten. We kregen het ook niet meer voor elkaar omdat we veel buitenlandse musici, met name de solisten, niet meer naar Nederland kregen. We zaten toen al helemaal in de overmacht."

Jaarinkomen

"De musici waren het eerste waar ik aan dacht. Spelen in de Matthaeus is voor sommige  een kwart van hun jaarinkomen. Daar wilden we snel iets aan doen. We hebben in Naarden een nogal groot en trouw eigen publiek. Dat hebben wij gevraagd om hun kaartjes voor die concerten te doneren. Het uitgangspunt was restitutie, maar we zeiden ook: mocht je iets voor de musici willen doen, dan kun je je kaartjes doneren. Dat is heel goed gegaan. De helft van de kaartkopers heeft daar positief op gereageerd, door het aankoopbedrag geheel of gedeeltelijk te doneren. Daardoor hebben we een derde van de ticketinkomsten kunnen houden. Dat gaan we rechtstreeks uitkeren aan de musici. We hebben de musici dus wel kunnen helpen door al zo vroeg te annuleren. Daar ben ik blij om."

Het eiste wel zijn tol, erkent Mooij: "Ik ben vorig weekend oververmoeid geraakt. Ik heb de stekker eruit moeten trekken, want ik was fysiek en mentaal op. Nu ben ik weer aan het werk, maar ik had het echt even nodig om op krachten te komen. Ik merk sowieso dat mensen heel erg moe zijn. Ik heb collega's met kinderen thuis. Zij moeten hun kinderen ook nog lesgeven."

Alles via Zoom

Voor het dagelijkse werk is het lastig om niet samen op kantoor te zijn: "Het leidinggeven op afstand valt me zwaar. Ik ben heel erg van persoonlijk contact. We zitten normaal dicht op elkaar in een gezellig kantoorpand in Utrecht, waar we regelmatig bij elkaar binnenlopen. Nu moet alles via Zoom, mail en bellen."

Het gaat wel steeds beter. Maar dat zegt niet alles: "Het moeilijkste vindt iedereen natuurlijk de onzekerheid. We weten niet wanneer we de activiteiten weer kunnen hervatten, dat is voor ons een grote ramp."

Die verantwoordelijkheid valt haar zwaar, als directeur. "Het gaat over mensen met salarissen die moeten worden doorbetaald en freelancers die opeens op nul staan. Dat vind ik afgrijselijk."

Anderhalvemetersamenleving

Er was meer wat dit voorjaar bizar maakte. Het is ook de tijd dat je alle plannen voor het nieuwe seizoen openbaar maakt. "We hebben een prachtig jaarverslag gemaakt van 2019. Dat lag op 3 april bij mij op de mat en dat was een groot fantastisch mooi verhaal over het afgelopen jaar. We hebben ook net de seizoensbrochure uit. Prachtige vooruitblikken op 20/21. Bij alles staat nu een vraagteken. Dat heeft wel iets deprimerends."

Want, inderdaad, hoe gaat dat worden als de anderhalvemetersamenleving een feit is, na de intelligente lockdown?

"Ik weet nog niet hoe we dat gaan aanpakken. In eigen beheer, in Naarden, kunnen we de stoelen inderdaad verder uit elkaar zetten, maar normaal zitten we in TivoliVredenburg, Muziekgebouw aan 't IJ, Rotterdam, Eindhoven: gewone concertzalen. Ik heb geen idee wat hun antwoord zal zijn. Grootste probleem is: hoe zetten we de musici neer. Wat is verantwoord, wat klinkt nog? Zeker met zangers en blazers moet je naar de onderlinge afstand kijken. Misschien moeten we er wandjes tussen gaan zetten, al weten we niet wat dat weer voor de akoestiek betekent."

All of Bach

Voor Bachliefhebbers is er dan altijd nog de website van de Nederlandse Bachvereniging, en zeker de video's van All of Bach, waar de complete werken van Bach in topuitvoeringen te beluisteren zijn. Op Goede Vrijdag was er een livestream van de Matthaeus, waar direct 15.000 mensen naar keken, en later via youTube nog eens 55.000 kijkers inlogden. Dat is 35 keer een uitverkocht Concertgebouw, rekent Willemijn Mooij voor. Dat is de Matthaeus.

"Voor gewone concerten is het heel iets anders, ik kijk vaak bepaalde opnames, en herinner me dan vooral hoe het live was. Het samenzijn in een ruimte, waar de musici horen, daar kan niets tegenop. Ik denk dat heel veel muziekliefhebbers het met me eens zullen zijn."

De Nederlandse Bachvereniging

  • Bestaat sinds 1921 en viert in seizoen 2021-2022 zijn 100-jarig jubileum.
  • Directeur-bestuurder: Willemijn Mooij (sinds januari 2018), artistiek leider: violist Shunske Sato.
  • Belangrijkste financier :Fonds Podium Kunsten.
  • Sinds 2009 ontvangt de vereniging ook meerjarige subsidie uit de gemeentelijke Utrechtse Cultuurnota.
  • Aantal medewerkers: 16.
  • Aantal betrokken musici bij de Matthäus-Passion: 60 musici, waarvan 8 solisten en de dirigent.
  • Moesten 13 uitvoeringen van de MatthäusPassion afgelasten in de Grote Kerk in Naarden, in andere zalen in Nederland en in België. Van 25 april t/m 5 september zijn meerdere concerten afgelast.
  • Bekijk en beluister meer op https://www.bachvereniging.nl/nl/allofbach en op youtube.com/bach.

Hulp en contact Cultuur en coronaperiode

Nieuwsbrief

Aanmelden